Chrystianofobia czy krytyka religii? Jak środowiska konserwatywne próbują zawłaszczyć debatę o wolności

Coraz więcej „prześladowań”, coraz mniej faktów

Od kilku lat część środowisk religijno-konserwatywnych próbuje przekonywać opinię publiczną, że chrześcijanie w Polsce stali się grupą szczególnie prześladowaną. Powstają raporty, konferencje i kampanie medialne mające udowodnić, że kraj, w którym Kościół od dekad posiada ogromny wpływ na politykę, edukację i życie publiczne, jest jednocześnie miejscem systemowej dyskryminacji chrześcijan.

Im bardziej jednak przyglądamy się tej narracji, tym częściej pojawia się pytanie: czy rzeczywiście mamy do czynienia z prześladowaniem religijnym, czy raczej z próbą politycznego wykorzystania poczucia zagrożenia?

Czym właściwie jest chrystianofobia?

Słowo „chrystianofobia” robi dziś zawrotną karierę w publicystyce konserwatywnej. Problem polega na tym, że bardzo często używa się go w sposób całkowicie dowolny.

W znaczeniu psychologicznym fobia oznacza utrwalony, irracjonalny i nadmierny lęk przed określonym zjawiskiem, sytuacją lub obiektem. Tak definiują ją współczesne klasyfikacje diagnostyczne, między innymi DSM-5 oraz ICD-11.

Trudno jednak uznać, że osoba krytykująca religię, Kościół lub wpływ duchownych na państwo odczuwa lęk przed chrześcijaństwem. Krytyka nie jest strachem. Sprzeciw nie jest fobią. Niezgoda na dominację jednej religii w przestrzeni publicznej nie oznacza nienawiści wobec ludzi wierzących.

W praktyce termin „chrystianofobia” coraz częściej staje się wygodnym narzędziem do uciszania niewygodnych głosów.

Ordo Iuris i polityka poczucia zagrożenia

Szczególną rolę w promowaniu tej narracji odgrywa Ordo Iuris. Organizacja ta od lat przedstawia siebie jako obrońcę chrześcijańskich wartości, jednocześnie angażując się w spory dotyczące świeckości państwa, praw kobiet, edukacji seksualnej, praw osób LGBT+ czy rozdziału Kościoła od państwa.

Problem nie polega na tym, że organizacja prezentuje konserwatywne poglądy. W demokratycznym społeczeństwie każdy ma do tego prawo. Problem pojawia się wtedy, gdy krytyka religii lub instytucji kościelnych zostaje automatycznie przedstawiona jako atak na wierzących.

W ten sposób powstaje fałszywe wrażenie, że każda próba ograniczenia wpływów Kościoła oznacza prześladowanie chrześcijan. Tymczasem są to dwie zupełnie różne kwestie.

Można bronić świeckości państwa, nie będąc wrogiem ludzi wierzących. Można krytykować przywileje Kościoła, nie atakując chrześcijan. Można domagać się neutralności światopoglądowej państwa bez ograniczania wolności religijnej.

Kiedy krytyka religii staje się „nienawiścią”

W wielu konserwatywnych środowiskach można zauważyć niepokojącą tendencję. Każda krytyczna wypowiedź dotycząca Kościoła, religii lub duchowieństwa bywa przedstawiana jako przejaw uprzedzeń wobec chrześcijan.

Jeżeli ktoś sprzeciwia się finansowaniu Kościoła z pieniędzy publicznych, bywa oskarżany o chrystianofobię.

Jeżeli ktoś domaga się świeckiej szkoły, słyszy zarzuty o atak na wartości chrześcijańskie.

Jeżeli ktoś krytykuje polityczne zaangażowanie duchownych, zostaje przedstawiony jako wróg religii.

W ten sposób religia zaczyna być traktowana nie jak jeden z wielu światopoglądów obecnych w społeczeństwie, lecz jak szczególna sfera, której nie wolno poddawać krytycznej ocenie.

Krytyka instytucji nie jest atakiem na wiernych

Jednym z największych problemów współczesnej debaty publicznej jest celowe mieszanie dwóch zupełnie różnych kwestii.

Można krytykować Kościół jako instytucję.

Można krytykować działalność polityczną biskupów.

Można krytykować religijne dogmaty.

Można krytykować wpływ religii na prawo.

Nie oznacza to automatycznie niechęci wobec ludzi wierzących.

W demokratycznym społeczeństwie każda ideologia, każda instytucja i każda organizacja mają prawo być oceniane, analizowane i poddawane krytyce. Religia nie powinna stanowić wyjątku.

Dlaczego narracja o prześladowaniu jest tak atrakcyjna?

Poczucie zagrożenia od zawsze było skutecznym narzędziem mobilizacji społecznej.

Grupa przekonana, że jest atakowana, łatwiej się jednoczy. Łatwiej akceptuje radykalne działania swoich liderów. Łatwiej ignoruje własne błędy i problemy.

Dlatego wiele organizacji ideologicznych buduje swoją pozycję na przekonywaniu zwolenników, że znajdują się w stanie ciągłego oblężenia. W takiej narracji każdy przeciwnik staje się wrogiem, każda krytyka prześladowaniem, a każda próba ograniczenia przywilejów atakiem na wolność.

Mechanizm ten jest szczególnie widoczny w przypadku środowisk religijnego fundamentalizmu, które często przedstawiają utratę wpływów jako dowód dyskryminacji.

Chrześcijaństwo nie jest grupą pozbawioną wpływów

Trudno mówić o systemowej dyskryminacji chrześcijan w kraju, gdzie religia znajduje się w szkołach publicznych, duchowni uczestniczą w państwowych uroczystościach, politycy regularnie odwołują się do chrześcijańskich symboli, a Kościół odgrywa istotną rolę w debacie publicznej.

Nie oznacza to oczywiście, że wierzący nie mogą doświadczać pojedynczych aktów agresji czy nietolerancji. Takie przypadki należy potępiać niezależnie od tego, kogo dotyczą.

Jednak pojedyncze incydenty nie są dowodem na systemowe prześladowania. W przeciwnym razie każda grupa społeczna mogłaby przedstawiać się jako ofiara zorganizowanej kampanii nienawiści.

Religijny fundamentalizm a wolność społeczeństwa

Najbardziej niepokojące nie jest samo używanie pojęcia chrystianofobii. Niepokojące jest to, do czego bywa ono wykorzystywane.

Pod hasłem obrony chrześcijaństwa próbuje się często blokować dyskusję o świeckości państwa.

Pod hasłem walki z chrystianofobią próbuje się delegitymizować krytykę Kościoła.

Pod hasłem ochrony tradycji próbuje się utrwalać uprzywilejowaną pozycję jednej religii w życiu publicznym.

To właśnie tutaj pojawia się problem konserwatywnego autorytaryzmu – przekonania, że określona religia, określona moralność i określona wizja społeczeństwa powinny posiadać szczególną ochronę przed krytyką.

Wolność działa w obie strony

Społeczeństwo demokratyczne powinno chronić zarówno wierzących, jak i niewierzących.

Każdy człowiek ma prawo wyznawać dowolną religię. Ma również prawo nie wyznawać żadnej.

Ma prawo uczestniczyć w praktykach religijnych. Ma też prawo je krytykować.

Ma prawo wierzyć w święte księgi. Ma również prawo uważać je za dzieła stworzone przez ludzi.

To właśnie jest istota wolności sumienia.

Dlatego krytyka religii nie jest prześladowaniem. Krytyka Kościoła nie jest nienawiścią. Krytyka dogmatów nie jest dyskryminacją.

Prawdziwym zagrożeniem dla wolności nie jest możliwość zadawania pytań o religię. Zagrożeniem jest sytuacja, w której organizacje religijne i polityczne próbują przedstawić własne przywileje jako prawa człowieka, a każdą krytykę tych przywilejów jako przejaw prześladowania.

Bo wolność religijna oznacza prawo do wiary. Nie oznacza prawa do immunitetu przed krytyką.