Czy Polska powinna skończyć z przywilejami Kościoła? Analiza głośnej sprawy z Poznania

Sprawa osiedla Maltańskiego w Poznaniu ponownie wywołała dyskusję o tym, czy instytucje religijne rzeczywiście kierują się wartościami, które głoszą. Trudno bowiem pogodzić deklaracje o miłosierdziu i trosce o człowieka z działaniami, które mogą prowadzić do utraty dorobku życia przez mieszkańców.

To nie jest już wyłącznie lokalny spór dotyczący nieruchomości. To przykład znacznie szerszego problemu – uprzywilejowanej pozycji Kościoła katolickiego w Polsce, która od lat budzi sprzeciw osób opowiadających się za świeckim państwem oraz równym traktowaniem wszystkich obywateli i organizacji.

Prawo nie zawsze oznacza sprawiedliwość

Już w XIII wieku Tomasz z Akwinu pisał słynne zdanie: „Mala lex non est lex sed corruptio legis”, czyli „złe prawo nie jest prawem, lecz jego zepsuciem”. Ta myśl pozostaje aktualna również dziś.

Nie każda decyzja zgodna z literą prawa jest jednocześnie zgodna z poczuciem sprawiedliwości. W praktyce zastosowanie zasady „czyja ziemia, tego nieruchomość” może prowadzić do dramatów ludzi, którzy przez lata inwestowali w swoje domy i całe życie związali z danym miejscem.

Prawo powinno służyć człowiekowi, a nie stawać się narzędziem umożliwiającym formalnie legalne, lecz społecznie krzywdzące działania.

Poznań – konflikt, który stał się symbolem

Według licznych relacji kuria poznańska, sprzedając grunt na osiedlu Maltańskim, miała pełną świadomość konsekwencji tej decyzji dla mieszkańców. Oznaczało to ryzyko utraty ich domów oraz wieloletniego dorobku.

Dodatkowe kontrowersje wywołały wcześniejsze wypowiedzi proboszcza parafii św. Jana Jerozolimskiego za Murami, Pawła Deskura, który publicznie zapewniał, że nie dojdzie do sytuacji, w której komornik będzie przeprowadzał eksmisje mieszkańców. Późniejszy rozwój wydarzeń sprawił, że deklaracje te zaczęto poddawać ostrej krytyce.

Niezależnie od intencji osób składających takie zapewnienia, efekt społeczny okazał się katastrofalny – wielu mieszkańców straciło poczucie bezpieczeństwa.

Kościelna nauka mówi o wyjątkach. Dlaczego ich zabrakło?

W tradycji katolickiej istnieje pojęcie epikei – zasady mówiącej, że przepisy powinny być stosowane z uwzględnieniem wyjątkowych okoliczności i elementarnej sprawiedliwości.

To oznacza, że nawet w ramach własnej doktryny Kościół posiada narzędzia pozwalające unikać sytuacji, w których literalne stosowanie prawa prowadzi do oczywistej krzywdy.

Dlatego sprawa z Poznania rodzi pytanie, dlaczego w praktyce zabrakło właśnie takiego podejścia.

Uprzywilejowanie rodzi poczucie bezkarności

Trudno nie odnieść wrażenia, że przez dziesięciolecia Kościół w Polsce przyzwyczaił się do wyjątkowej pozycji wobec państwa.

Konkordat, liczne ulgi, preferencje podatkowe oraz szczególny status instytucji religijnych sprawiają, że wielu obywateli postrzega duchowieństwo jako grupę funkcjonującą według innych zasad niż reszta społeczeństwa.

Takie przekonanie pogłębiają kolejne afery oraz przypadki unikania odpowiedzialności przez osoby zajmujące wysokie stanowiska w Kościele.

Symbolem tej krytyki pozostaje również postać kardynała Stanisława Dziwisza, którego nazwisko od lat pojawia się w debacie publicznej dotyczącej odpowiedzialności hierarchów za tuszowanie przypadków wykorzystywania seksualnego małoletnich przez duchownych.

Czas na równość wobec prawa

Z perspektywy świeckiego państwa trudno uzasadnić, dlaczego organizacje religijne miałyby funkcjonować według odmiennych zasad niż pozostałe podmioty społeczne.

Jeżeli stowarzyszenie żeglarskie, klub szydełkowania, Kościół Luterański czy Kościół katolicki prowadzą działalność organizacyjną, finansową i majątkową, powinny podlegać takim samym regułom przejrzystości, sprawozdawczości oraz odpowiedzialności.

Równość wobec prawa nie oznacza ograniczania wolności religijnej. Oznacza jedynie, że żadna organizacja – niezależnie od światopoglądu – nie korzysta z wyjątkowych przywilejów.

Francuski model świeckości

Często wskazywanym przykładem jest Francja, gdzie od ponad stu lat obowiązuje model ścisłego rozdziału państwa od Kościołów.

Diecezje, zakony i inne wspólnoty religijne działają tam jako stowarzyszenia podlegające takim samym obowiązkom administracyjnym, podatkowym i kontrolnym jak inne organizacje społeczne.

Nie oznacza to zakazu działalności religijnej. Oznacza natomiast przejrzystość finansów oraz jednakowe standardy odpowiedzialności wobec państwa.

Świeckie państwo nie potrzebuje religijnych fundamentów

Demokratyczne państwo powinno opierać swoje prawo na konstytucji, prawach człowieka oraz interesie obywateli, a nie na doktrynach religijnych.

Hasła takie jak „In God We Trust” czy „Gott mit uns” nie mogą zastępować zasad państwa prawa ani stanowić uzasadnienia dla szczególnego traktowania jakiejkolwiek wspólnoty wyznaniowej.

Autonomia państwa oznacza, że decyzje polityczne powinny wynikać z dobra wspólnego, a nie z oczekiwań instytucji religijnych.

Czas na poważną debatę

Sprawa Poznania pokazuje, że konflikt między interesami instytucji religijnych a prawami obywateli nie jest jedynie teoretycznym problemem. Dotyka realnych ludzi i ich życia.

Dlatego coraz częściej pojawiają się postulaty wypowiedzenia konkordatu, likwidacji szczególnych przywilejów Kościołów oraz stworzenia systemu, w którym wszystkie organizacje funkcjonują według identycznych zasad prawnych.

Konkluzja

Przypadek osiedla Maltańskiego stał się symbolem szerszego zjawiska – przekonania, że instytucje religijne mogą liczyć na większą wyrozumiałość niż inni uczestnicy życia publicznego. Dopóki Kościoły będą posiadały wyjątkowy status wobec państwa, podobne konflikty będą powracać.

Państwo świeckie nie jest wymierzone w ludzi wierzących. Jest gwarancją, że każdy obywatel oraz każda organizacja będą podlegać tym samym prawom, obowiązkom i odpowiedzialności, bez względu na religię, światopogląd czy polityczne wpływy. Tylko taka zasada pozwala budować społeczeństwo oparte na rzeczywistej równości, a nie na przywilejach odziedziczonych po minionych epokach.