Europa między nacjonalizmem, religią i autorytaryzmem. Czy historia może się powtórzyć?

Przez dziesięciolecia Europa budowała fundamenty współpracy, pokoju i wspólnych wartości, próbując wyciągnąć wnioski z najbardziej tragicznych doświadczeń XX wieku. Dziś jednak coraz częściej powracają środowiska polityczne i ideologiczne, które odwołują się do nacjonalizmu, konserwatywnego autorytaryzmu oraz religijnej retoryki, przekonując społeczeństwa, że rozwiązaniem problemów jest zamknięcie się w granicach własnych państw i odrzucenie idei wspólnoty europejskiej.

Historia pokazuje jednak coś zupełnie innego – za każdym razem, gdy Europa ulegała skrajnym nacjonalizmom i podporządkowywała politykę ideologiom lub religijnym autorytetom, kończyło się to konfliktami, prześladowaniami i wojną.

Czym jest europejskie dziedzictwo?

Pojęcie „dziedzictwa europejskiego” nie funkcjonowało w obecnym znaczeniu od zawsze. Dopiero w ostatnich dekadach zaczęło odgrywać istotną rolę w działaniach instytucji europejskich.

Pierwszym ważnym krokiem było ustanowienie przez Komisję Europejską w 2002 roku Nagrody Dziedzictwa Kulturowego. Następnie w 2005 roku, z inicjatywy Francji, sześć państw Unii Europejskiej stworzyło znak „Dziedzictwo Europejskie”, który po raz pierwszy przyznano 19 marca 2007 roku, w 50. rocznicę podpisania Traktatu Rzymskiego.

Kolejny etap nastąpił w 2013 roku, kiedy Komisja Europejska zaczęła samodzielnie przyznawać znak „Dziedzictwo Europejskie” w ramach programu „Kreatywna Europa”. Wszystkie te inicjatywy miały przypominać, że Europę łączy znacznie więcej niż tylko wspólny rynek – łączy ją również historia, kultura i doświadczenia wielu pokoleń.

Korzenie tej idei sięgają jednak znacznie głębiej. Już 14 maja 1954 roku, z inicjatywy UNESCO, przyjęto Konwencję o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego, a kilka miesięcy później, 19 grudnia 1954 roku, Rada Europy uchwaliła Europejską Konwencję Kulturalną, uznając wspólne dziedzictwo kulturowe za wartość wymagającą ochrony.

Europa po tragedii II wojny światowej

Powojenny projekt integracji europejskiej nie powstał przypadkiem. Był odpowiedzią na katastrofę, do której doprowadziły III Rzesza, włoski faszyzm oraz agresywne nacjonalizmy pierwszej połowy XX wieku.

Po zakończeniu wojny europejscy politycy i intelektualiści uznali, że przyszłość kontynentu nie może opierać się na rywalizacji narodów, lecz na współpracy i wspólnych instytucjach. W kolejnych latach rozwijały się Rada Europy, Europejska Wspólnota Gospodarcza, a później Unia Europejska, których celem było ograniczenie ryzyka kolejnych konfliktów.

Przez blisko pół wieku wydawało się, że skrajny nacjonalizm został zepchnięty na margines życia politycznego. Niestety, w ciągu ostatnich około 20 lat ponownie zaczął zdobywać zwolenników w wielu krajach Europy.

Religia jako narzędzie kontroli społecznej

Nie sposób analizować historii Europy bez spojrzenia na rolę Kościoła rzymskokatolickiego, który przez ponad tysiąc lat był jedną z najpotężniejszych instytucji politycznych i społecznych kontynentu.

Kościół nie ograniczał się wyłącznie do działalności religijnej. Organizował szkolnictwo, wpływał na prawo, kontrolował życie rodzinne, regulował kalendarz świąt, wyznaczał normy moralne, decydował o edukacji i wspierał system władzy oparty na ścisłym sojuszu z monarchami.

Hierarchia kościelna, obowiązujące dogmaty, jednolita liturgia oraz łacina jako język elit duchownych tworzyły system, którego podstawowym celem było utrzymanie jedności poprzez podporządkowanie wiernych autorytetowi religijnemu.

Z perspektywy współczesnego świeckiego państwa trudno nie dostrzec, że taki model ograniczał wolność sumienia, rozwój krytycznego myślenia oraz swobodę badań naukowych. To właśnie stopniowe oddzielanie religii od instytucji państwowych umożliwiło rozwój nowoczesnej demokracji, nauki i praw obywatelskich.

Religijny fundamentalizm i nacjonalizm często idą razem

Historia pokazuje również, że religijny fundamentalizm bardzo często staje się sojusznikiem skrajnego nacjonalizmu. Obie ideologie opierają się na podobnym mechanizmie – podziale społeczeństwa na „nas” i „nich”, odwoływaniu się do emocji zamiast faktów oraz przekonywaniu obywateli, że jedynie określona wspólnota narodowa lub religijna posiada moralną wyższość.

W wielu państwach Europy partie odwołujące się do konserwatywnego nacjonalizmu chętnie wykorzystują symbole religijne do legitymizowania swojej polityki. W efekcie religia przestaje być prywatną sprawą obywateli, a staje się narzędziem walki politycznej oraz sposobem budowania społecznego posłuszeństwa.

To właśnie dlatego tak ważne pozostaje zachowanie rozdziału państwa od Kościoła oraz obrona świeckiego charakteru instytucji publicznych.

Europa potrzebuje rozumu, a nie ideologii

Dzisiejsza Europa nie jest doskonała i wymaga wielu reform. Nie oznacza to jednak, że odpowiedzią na współczesne problemy powinien być powrót do modeli politycznych opartych na nacjonalizmie czy religijnym autorytecie.

Historia XX wieku pokazała już dwukrotnie, jak wysoką cenę płacą społeczeństwa, gdy emocje, propaganda i ideologie zastępują współpracę oraz racjonalną debatę publiczną.

Europa została zbudowana na niezwykle złożonym dziedzictwie – obejmującym kulturę, naukę, filozofię, prawo oraz doświadczenia wielu narodów. Nie oznacza to jednak, że współczesne państwa powinny podporządkowywać się religijnym instytucjom lub odradzającym się nacjonalizmom.

Wręcz przeciwnie. Najważniejszą lekcją płynącą z historii jest to, że wolność, demokracja i prawa człowieka rozwijają się najlepiej tam, gdzie państwo pozostaje świeckie, instytucje religijne nie dominują nad polityką, a różnorodność poglądów jest traktowana jako wartość, a nie zagrożenie. To właśnie taki model Europy daje największą szansę na zachowanie pokoju i skuteczne przeciwstawienie się autorytarnym ideologiom, niezależnie od tego, czy występują one pod sztandarem religii, czy nacjonalizmu.