Gdy nacjonalizm staje się religią polityczną. Polska coraz bliżej autorytarnego chaosu

Jeszcze kilka dekad temu wielu Polaków wierzyło, że po upadku komunizmu Polska stanie się nowoczesnym, demokratycznym i otwartym państwem europejskim. Tymczasem współczesna rzeczywistość coraz częściej pokazuje coś odwrotnego — wzrost nacjonalizmu, brutalizację debaty publicznej oraz politykę opartą na strachu wobec „obcych”.

W przestrzeni publicznej coraz mocniej widać zjawisko, które historia Europy zna bardzo dobrze: przemianę patriotyzmu w agresywną ideologię wykluczania ludzi ze względu na pochodzenie, religię, język czy poglądy. Dla części środowisk politycznych i medialnych „prawdziwy Polak” to dziś ktoś, kto nienawidzi migrantów, gardzi Unią Europejską, atakuje osoby LGBT i traktuje różnorodność jako zagrożenie.

Nacjonalizm od zawsze potrzebował wroga

Historia Polski pokazuje, że radykalny nacjonalizm niemal zawsze budował swoją siłę na wskazywaniu „obcych”, których należało obwiniać za kryzysy społeczne i polityczne.

Po 123 latach zaborów odrodzone w 1918 roku państwo polskie musiało zjednoczyć społeczeństwo podzielone przez trzy różne systemy polityczne. Zamiast budować wspólnotę obywatelską, część środowisk narodowych zaczęła tworzyć politykę opartą na etnicznej i religijnej nienawiści.

Symbolicznym momentem stało się zabójstwo pierwszego prezydenta II RP, Gabriela Narutowicza, zamordowanego w 1922 roku po kampanii oskarżeń podsycanych przez radykalną prawicę. W oczach nacjonalistów stał się „nie dość polski”, ponieważ poparli go także posłowie żydowscy.

To był jeden z pierwszych sygnałów, że skrajny nacjonalizm bardzo łatwo przeradza się w polityczną przemoc.

Religia i autorytaryzm od lat idą ręka w rękę

Po przewrocie majowym Polska coraz bardziej odchodziła od demokracji. Opozycjonistów więziono w Berezie Kartuskiej, a państwo zaczęło przejmować autorytarne mechanizmy kontroli społeczeństwa.

Jednocześnie część hierarchii kościelnej aktywnie wspierała nacjonalistyczne nastroje. Na uczelniach pojawiły się getta ławkowe dla studentów żydowskich, a wobec Ukraińców prowadzono politykę ograniczania praw językowych i kulturowych.

Historia wielokrotnie pokazywała już, że gdy religia zaczyna wspierać nacjonalizm, bardzo szybko pojawia się przekonanie, że jedni ludzie są „bardziej godni” od innych. To właśnie w takich warunkach rodzą się autorytarne systemy budujące swoją władzę na strachu i wykluczeniu.

Wojna pokazała, do czego prowadzi odczłowieczanie ludzi

Okupacja hitlerowska ujawniła zarówno heroizm, jak i najmroczniejsze strony ludzkiej natury. Wielu Polaków ratowało Żydów mimo grożącej śmierci. Byli jednak także tacy, którzy wydawali ich Niemcom lub uczestniczyli w zbrodniach.

Prof. Andrzej Żbikowski w książce „Karski” opisywał przypadki Polaków uczestniczących w prześladowaniach Żydów. Jednocześnie ogromna część społeczeństwa pozostawała bierna wobec tragedii rozgrywającej się wokół nich.

Każda ideologia nacjonalistyczna wcześniej czy później prowadzi właśnie do tego — do przekonania, że cierpienie „obcych” nie ma znaczenia.

PRL wykorzystał antysemityzm jako narzędzie polityczne

Komunistyczne władze bardzo dobrze wiedziały, że społeczeństwem najłatwiej steruje się poprzez wskazywanie wroga. Dlatego w 1968 roku rozpętano antyżydowską kampanię propagandową, zmuszając tysiące obywateli do emigracji.

Władza wykorzystała społeczne frustracje, by skierować gniew ludzi przeciwko mniejszościom. Mechanizm był dokładnie taki sam, jak w wielu autorytarnych państwach: znaleźć grupę, którą można obarczyć odpowiedzialnością za kryzys.

Smoleńsk i narodziny współczesnej polityki emocjonalnej

Katastrofa smoleńska stała się jednym z najważniejszych momentów współczesnej polskiej polityki. Zamiast wspólnej żałoby pojawiła się agresywna narracja o zamachu, podsycana przez polityków i media.

Działalność tzw. Podkomisji Macierewicza przez lata budowała atmosferę permanentnego konfliktu i podejrzliwości wobec przeciwników politycznych. Fakty przestały mieć znaczenie — ważniejsze stały się emocje, strach i poczucie oblężenia.

Właśnie tak działają współczesne ruchy autorytarne: nie oferują realnych rozwiązań, lecz produkują ciągłe poczucie zagrożenia.

Migranci stali się nowym „wrogiem narodu”

Kiedy Rosja Władimira Putina zaatakowała Ukrainę, Polacy pokazali ogromną solidarność wobec uchodźców. Jednak bardzo szybko nacjonalistyczna propaganda zaczęła ponownie budować atmosferę strachu.

Kryzys na granicy z Białorusią został wykorzystany do kreowania migrantów jako zagrożenia cywilizacyjnego. W mediach i polityce pojawiały się narracje o „islamizacji”, „obcych kulturach” i „nachodźcach”.

W praktyce była to klasyczna polityka odczłowieczania ludzi uciekających przed wojną, terrorem i biedą.

Konfederacja i normalizacja skrajności

Jeszcze kilkanaście lat temu otwarte hasła antyunijne, homofobiczne czy antyżydowskie znajdowały się na marginesie debaty publicznej. Dziś coraz częściej pojawiają się w mainstreamie.

Środowiska związane z Konfederacją oraz politykami takimi jak Grzegorz Braun budują popularność na prowokacjach i radykalnym języku. Hasła o Polsce „bez Żydów, LGBT, Ukraińców i Unii Europejskiej” przestają szokować część społeczeństwa.

To jeden z najbardziej niebezpiecznych momentów dla demokracji — chwila, w której ekstremizm zaczyna być traktowany jako „normalny element debaty”.

Religia nadal służy politycznej mobilizacji

Polska prawica od lat wykorzystuje religię jako narzędzie polityczne. Kościół bardzo często przedstawiany jest jako „ostatnia linia obrony cywilizacji”, a przeciwnicy ideologiczni jako zagrożenie dla narodu i tradycji.

W praktyce religia coraz częściej staje się politycznym paliwem dla autorytarnych i nacjonalistycznych ruchów. Zamiast budować wspólnotę, służy tworzeniu podziału na „prawdziwych Polaków” i „wrogów narodu”.

To mechanizm znany z wielu państw, które stopniowo odchodziły od demokracji w stronę autorytaryzmu.

Polska stoi dziś przed bardzo niebezpiecznym wyborem

Coraz więcej osób związanych z wartościami demokratycznymi i świeckim państwem otwarcie mówi o rozczarowaniu polską polityką. Narasta poczucie, że nacjonalizm, populizm i propaganda zaczynają dominować nad racjonalną debatą.

Tymczasem historia Europy wielokrotnie pokazała już, że autorytaryzm nigdy nie pojawia się nagle. Zawsze zaczyna się od normalizacji pogardy wobec „innych”, od agresywnego języka, od budowania polityki na strachu i od przekonywania ludzi, że demokracja jest przeszkodą, a nie wartością.

Dlatego pytanie o przyszłość Polski nie dotyczy już wyłącznie polityki. Dotyczy tego, czy społeczeństwo pozwoli, aby nacjonalizm ponownie stał się ideologią usprawiedliwiającą nienawiść i ograniczanie wolności obywatelskich.