Jak religijne symbole i historyczne lęki stają się narzędziem radykalnej polityki

Współczesny populizm coraz rzadziej opiera się na rozwiązywaniu realnych problemów społecznych. Znacznie częściej wykorzystuje emocje, symbole religijne oraz historyczne urazy jako paliwo polityczne. Wydarzenia, które rozegrały się w Berlinie z udziałem Roberta Bąkiewicza i działaczy Ruchu Obrony Granic, są kolejnym przykładem tego zjawiska.

Nie chodzi tu wyłącznie o pojedynczy incydent. Znacznie ważniejsze jest pytanie, dlaczego podobne akcje są organizowane i jakie cele polityczne mogą realizować.

Miejsce pamięci zamienione w polityczną scenografię

Do zdarzenia doszło przy jednym z berlińskich miejsc upamiętniających ofiary II wojny światowej. Są to przestrzenie szczególnie ważne dla niemieckiej polityki historycznej. Niemcy od dziesięcioleci prowadzą działania mające przypominać o odpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie, w tym o cierpieniach narodu polskiego.

Właśnie w takim miejscu pojawili się działacze związani z Robertem Bąkiewiczem. Interwencja niemieckiej policji doprowadziła do szarpaniny, a nagrania z całego zajścia bardzo szybko obiegły media społecznościowe.

W efekcie centrum uwagi nie stały się już ofiary wojny ani pamięć historyczna, lecz polityczny konflikt i emocjonalny przekaz skierowany do określonej grupy odbiorców.

Religia jako narzędzie mobilizacji politycznej

Szczególnie interesująca jest rola symboliki religijnej.

Krzyż, który pojawił się podczas całego zajścia, został natychmiast przedstawiony jako symbol rzekomo prześladowany przez niemieckie służby. W mediach społecznościowych zaczęły pojawiać się narracje sugerujące walkę o chrześcijaństwo, polskość i tradycyjne wartości.

To mechanizm dobrze znany z historii polityki.

Religia przestaje pełnić funkcję duchową, a staje się narzędziem mobilizacji elektoratu. Symbol wiary zostaje przekształcony w rekwizyt polityczny, którego celem jest wywołanie oburzenia i poczucia zagrożenia.

Dla środowisk antyteistycznych jest to kolejny dowód na to, jak łatwo instytucjonalna religia może zostać wykorzystana do budowania podziałów społecznych i wzmacniania radykalnych ruchów politycznych.

Konserwatywny autorytaryzm potrzebuje wroga

Radykalne ruchy polityczne bardzo często budują swoją siłę poprzez wskazywanie przeciwnika.

Raz są nim migranci.

Innym razem Unia Europejska.

Jeszcze innym razem Niemcy.

W tym przypadku narracja została skonstruowana wokół obrazu „Polaków prześladowanych przez Niemców”.

Taki przekaz trafia szczególnie skutecznie do osób wychowanych w cieniu historycznych traum związanych z okupacją i wojną.

Nie ma znaczenia, czy sytuacja jest bardziej skomplikowana. Liczy się prosty przekaz:

• jest wróg,
• jest zagrożenie,
• jest grupa „obrońców narodu”,
• jest lider gotowy do walki.

To klasyczny mechanizm wykorzystywany przez ruchy nacjonalistyczne i autorytarne od dziesięcioleci.

Od Marszu Niepodległości do politycznego zaplecza prawicy

Warto przypomnieć, że Robert Bąkiewicz przez lata budował swoje wpływy wokół środowisk narodowych.

Był związany z ONR, następnie stał się jedną z najważniejszych postaci organizujących Marsz Niepodległości, a później rozwijał własne inicjatywy medialne i społeczne.

Według publicznie dostępnych informacji organizacje związane z Bąkiewiczem otrzymywały wielomilionowe wsparcie ze środków publicznych za rządów Prawa i Sprawiedliwości.

Pojawiają się również informacje o finansowaniu projektów realizowanych przez Media Narodowe, a także o wsparciu kierowanym przez instytucje takie jak Narodowy Instytut Wolności czy Fundusz Patriotyczny.

Mowa jest o kwotach sięgających kilkunastu milionów złotych, przeznaczanych między innymi na działalność organizacyjną, medialną oraz projekty określane jako patriotyczne.

Religijny nacjonalizm jako zagrożenie dla demokracji

Największym problemem nie jest jednak pojedyncza manifestacja.

Znacznie groźniejsze jest systematyczne łączenie:

• nacjonalizmu,
• religijnego fundamentalizmu,
• polityki historycznej,
• teorii spiskowych,
• poczucia oblężonej twierdzy.

To właśnie taka mieszanka stanowi fundament współczesnego konserwatywnego autorytaryzmu.

Gdy politycy i działacze zaczynają przedstawiać siebie jako jedynych obrońców narodu, wiary i tradycji, demokracja staje się przeszkodą, a nie wartością.

Wtedy coraz łatwiej usprawiedliwiać agresję wobec przeciwników politycznych, ograniczanie praw obywatelskich czy podważanie niezależnych instytucji państwa.

Berlin to nie koniec tej historii

Wydarzenia w Berlinie pokazują przede wszystkim, jak skutecznie można wykorzystywać religię i historię do celów politycznych.

Krzyż staje się elementem kampanii.

Pamięć o ofiarach wojny zostaje podporządkowana bieżącej walce politycznej.

Historyczne traumy są przekształcane w narzędzie mobilizacji wyborców.

To nie ma nic wspólnego z troską o pamięć historyczną ani z autentyczną religijnością.

Jest to przykład politycznego wykorzystywania symboli religijnych i narodowych w celu budowania wpływów oraz wzmacniania środowisk odwołujących się do nacjonalizmu i konserwatywnego autorytaryzmu.

Gdy religia służy partyjnym interesom

Historia berlińskiej prowokacji pokazuje, jak łatwo religia może zostać wykorzystana jako narzędzie politycznej manipulacji. Gdy krzyż staje się elementem medialnego spektaklu, a pamięć o ofiarach wojny służy bieżącej walce partyjnej, trudno mówić o obronie wartości chrześcijańskich czy patriotyzmie.

To raczej przykład cynicznego wykorzystywania emocji społecznych do budowania poparcia dla radykalnych środowisk, które od lat próbują przedstawiać siebie jako jedynych obrońców narodu, tradycji i wiary. W rzeczywistości takie działania pogłębiają podziały społeczne, wzmacniają fanatyzm i oddalają społeczeństwo od racjonalnej, demokratycznej debaty.