Katolicyzm wobec własnych sprzeczności. Dlaczego Kościół wciąż płaci cenę za swoją historię?

Niedawna publikacja listu polskiego episkopatu dotyczącego relacji chrześcijańsko-żydowskich wywołała falę komentarzy, które po raz kolejny odsłoniły głęboki problem współczesnego katolicyzmu. Część osób deklarujących przywiązanie do nauczania Kościoła zareagowała na dokument w sposób otwarcie antysemicki, mimo że przedstawione w nim stanowisko nie jest żadną nowością.

Kościół katolicki oficjalnie zmienił swoje podejście do judaizmu już ponad pół wieku temu, przede wszystkim za sprawą dokumentów przyjętych podczas Soboru Watykańskiego II w latach sześćdziesiątych XX wieku. Mimo to znaczna część wiernych nadal odwołuje się do poglądów, które przez stulecia były obecne w chrześcijańskiej tradycji i które współcześnie pozostają źródłem napięć oraz konfliktów.

Dwa tysiące lat wrogości wobec Żydów

Przez znaczną część swojej historii chrześcijaństwo rozpowszechniało przekonania, które dziś zostałyby uznane za dyskryminujące. Przez wieki głoszono między innymi, że Żydzi ponoszą odpowiedzialność za śmierć Jezusa oraz że osoby wyznające judaizm, które nie przyjmą chrztu przed śmiercią, zostaną potępione.

Takie stanowisko znalazło wyraz choćby w decyzjach soboru florenckiego z XV wieku.

Dopiero po tragediach XX wieku Kościół zaczął stopniowo wycofywać się z części dawnych twierdzeń. Problem polega jednak na tym, że wcześniejsze dokumenty nie zniknęły z historii. Nadal istnieją, nadal można je czytać, a wielu wiernych uważa je za równie ważne jak współczesne deklaracje.

W rezultacie pojawia się pytanie:

Dlaczego katolik ma uznawać dokumenty Soboru Watykańskiego II, a nie wcześniejsze sobory głoszące zupełnie odmienne poglądy?

Problem nieomylności

Katolicyzm od wieków budował swoją tożsamość na przekonaniu, że sobory i oficjalne nauczanie Kościoła stanowią źródło prawdy religijnej.

Tymczasem historia pokazuje sytuacje, w których późniejsze dokumenty faktycznie korygowały lub osłabiały znaczenie wcześniejszych stanowisk.

To stawia pod znakiem zapytania jeden z fundamentów katolickiego systemu myślenia.

Jeżeli wcześniejsze nauczanie było prawdziwe, to dlaczego je zmieniono?

Jeżeli późniejsze jest prawdziwe, to co zrobić z wcześniejszym?

Tego rodzaju sprzeczności są szczególnie problematyczne w systemie opartym na dogmatach, czyli twierdzeniach uznawanych za niepodważalne.

Historia pokazuje skalę problemu

W książce „Chrześcijanie wobec Żydów. Od Jezusa po inkwizycję. XV wieków trudnych relacji” kardynał Grzegorz Ryś przedstawia liczne przykłady kościelnych decyzji wymierzonych przeciwko Żydom.

Lektura tych materiałów prowadzi do niewygodnego wniosku:

Instytucja, która dziś przedstawia się jako rzecznik dialogu i pojednania, przez setki lat współtworzyła klimat religijnej niechęci wobec całych grup ludzi.

Nie oznacza to oczywiście, że wszyscy chrześcijanie byli antysemitami. Oznacza natomiast, że antyżydowskie przekonania przez bardzo długi czas funkcjonowały jako część oficjalnej kultury religijnej.

Religia i przekonanie o własnej wyjątkowości

Jednym z najbardziej niebezpiecznych elementów wielu systemów religijnych jest przekonanie o posiadaniu wyłącznego dostępu do prawdy.

Monoteizmy często opierają się na idei narodu wybranego, jedynej prawdziwej wiary lub jedynej właściwej drogi do zbawienia.

Badacze tacy jak Jan Assmann czy filozof Peter Sloterdijk zwracali uwagę, że właśnie takie myślenie może prowadzić do wykluczania innych grup i budowania poczucia moralnej wyższości.

Historia pokazuje, do czego prowadzi przekonanie o własnej wyjątkowości.

Najbardziej tragicznym przykładem pozostaje ideologia Adolfa Hitlera, która również opierała się na wizji grupy uznanej za rzekomo lepszą od innych. Hasło „Gott mit uns” stało się symbolem przekonania, że przemoc i dominację można usprawiedliwić odwołaniem do wyższej misji.

Sobór Watykański II otworzył drzwi

W latach sześćdziesiątych XX wieku papież Jan XXIII rozpoczął proces określany mianem aggiornamento, czyli dostosowania Kościoła do współczesnego świata.

Zmiany dotyczyły również słynnej zasady „poza Kościołem nie ma zbawienia”.

Nowe dokumenty zaczęły sugerować, że szansę na zbawienie mogą mieć nie tylko katolicy, ale również protestanci, żydzi, muzułmanie, niewierzący oraz tak zwani ludzie dobrej woli.

Dla wielu osób było to odejście od wcześniejszego ekskluzywizmu religijnego.

Jednocześnie pojawiło się kolejne pytanie:

Jeżeli zbawienie jest dostępne także poza Kościołem, to jaka jest konieczność chrztu, spowiedzi czy innych rytuałów, które przez wieki przedstawiano jako niezbędne?

Hans Küng i zmarnowana szansa na reformę

Po Soborze Watykańskim II część teologów próbowała podjąć dyskusję o najtrudniejszych problemach katolicyzmu.

Najbardziej znanym przykładem był szwajcarski teolog Hans Küng, który w książce „Nieomylny?” z 1970 roku poddał krytycznej analizie dogmat o nieomylności papieża ogłoszony podczas Soboru Watykańskiego I w XIX wieku.

Reakcja władz kościelnych była jednoznaczna.

Küng utracił możliwość nauczania teologii katolickiej.

Wielu badaczy uznało to za sygnał ostrzegawczy pokazujący, że Kościół nie jest gotowy na otwartą debatę dotyczącą własnych fundamentów.

Jan Paweł II, Joseph Ratzinger i kontrola nad teologią

W okresie pontyfikatu Jana Pawła II znaczącą rolę odgrywał kardynał Joseph Ratzinger, późniejszy papież Benedykt XVI.

To właśnie za jego działalnością wiązano liczne postępowania przeciwko teologom próbującym przekraczać granice oficjalnej doktryny.

Krytycy tego modelu wskazywali, że klimat kontroli i nadzoru skutecznie ograniczał swobodę badań religijnych.

A bez swobody badań trudno mówić o intelektualnym rozwoju.

Średniowiecze bardziej twórcze niż współczesność?

Paradoksalnie wielu historyków idei zauważa, że średniowieczni teologowie często wykazywali większą intelektualną odwagę niż ich współcześni następcy.

Przykładem może być skomplikowana doktryna Trójcy, próbująca pogodzić twierdzenie o jednym Bogu z jednoczesnym istnieniem Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Twórcy tych koncepcji podejmowali ambitne próby rozwiązywania problemów filozoficznych.

Współcześnie podobny poziom abstrakcyjnych rozważań można znaleźć raczej w fizyce teoretycznej niż w głównym nurcie teologii.

Przykładem jest choćby relacyjna interpretacja mechaniki kwantowej rozwijana przez fizyka Carla Rovellego.

Ewolucja dogmatów czy przyznanie się do błędu?

Jednym z możliwych sposobów wyjaśniania zmian w nauczaniu Kościoła jest teoria rozwoju doktryny.

Zgodnie z nią religijna prawda stopniowo odsłania się w historii.

Problem polega jednak na tym, że taka interpretacja rodzi kolejne trudności.

Jeżeli późniejsze stanowiska są dojrzalsze, to czy wcześniejsze były mniej trafne?

A jeśli tak, to jak pogodzić to z przekonaniem o boskim pochodzeniu nauczania?

W praktyce Kościół znajduje się między dwiema niewygodnymi alternatywami:

• uznać możliwość błędów w przeszłości,
• albo utrzymywać jednocześnie stanowiska, które nie zawsze dają się ze sobą pogodzić.

Nierozwiązane sprzeczności wracają

Największym problemem nie jest sama zmiana poglądów.

Największym problemem jest brak uczciwego rozliczenia się z własną historią.

Kiedy instytucja przez stulecia głosi jedne twierdzenia, a następnie zaczyna głosić inne, musi wyjaśnić, dlaczego tak się stało.

W przeciwnym razie każdy może wybierać z tradycji to, co odpowiada jego własnym przekonaniom.

Jedni będą odwoływać się do współczesnych dokumentów o dialogu międzyreligijnym.

Inni sięgną do dawnych tekstów usprawiedliwiających wykluczenie i nietolerancję.

W efekcie religijny fanatyzm nie znika. Zmienia jedynie formę.

Religia między reformą a stagnacją

Historia katolicyzmu pokazuje, że nawet największe instytucje religijne nie są odporne na wpływ zmian społecznych, naukowych i kulturowych.

Jednocześnie pokazuje coś jeszcze.

System oparty na niepodważalnych dogmatach ma ogromny problem z przyznawaniem się do błędów.

Dlatego wiele sporów dotyczących judaizmu, innych religii, praw człowieka czy wolności sumienia pozostaje nierozwiązanych do dziś.

A tam, gdzie brakuje otwartej debaty, krytycznej refleksji i intelektualnej odwagi, pojawia się przestrzeń dla dogmatyzmu, autorytaryzmu oraz przekonania, że jedynie słuszna prawda należy wyłącznie do jednej instytucji.

Historia pokazuje, że właśnie takie przekonanie wielokrotnie prowadziło ludzkość do konfliktów, podziałów i tragedii.