Kiedy ksiądz mówi jak szarlatan. Dlaczego Kościół oswaja społeczeństwo z bzdurą

Co jakiś czas w przestrzeni publicznej pojawiają się wypowiedzi duchownych, które trudno uznać za cokolwiek innego niż demonstrację intelektualnego chaosu. Jednym z głośniejszych przykładów są wypowiedzi księdza Tadeusza Guza, który publicznie twierdził, że zamach z 11 września był „symulacją medialną”, a żaden samolot nie uderzył w wieże World Trade Center.

Problem nie polega jednak tylko na tym, że jeden duchowny mówi rzeczy, które stoją w sprzeczności z faktami. W społeczeństwie zawsze znajdą się osoby szerzące fantastyczne teorie. Problem zaczyna się w momencie, gdy takie wypowiedzi padają z ust człowieka przedstawianego jako autorytet moralny i intelektualny, a do tego związanego z instytucją, która od wieków rości sobie prawo do kształtowania świadomości społecznej.

Wtedy bzdura przestaje być tylko bzdurą. Staje się elementem kultury.

Autorytet sutanny

W wielu społeczeństwach duchowny wciąż cieszy się szczególnym statusem. Jego słowa dla części odbiorców nie są jedynie opinią — mają charakter niemal objawionej prawdy. Sutanna działa jak symbol autorytetu.

Dlatego kiedy ksiądz wygłasza twierdzenia sprzeczne z wiedzą naukową, nie są one odbierane jak zwykła teoria spiskowa z internetu. Są odbierane jako „inna wersja prawdy”, którą należy rozważyć.

To właśnie w tym miejscu pojawia się fundamentalny problem. Kościół przez wieki budował kulturę, w której wiara w autorytet zastępuje sprawdzanie faktów. W takiej kulturze zdanie duchownego bywa ważniejsze niż ustalenia nauki, badań czy dowodów.

A kiedy społeczeństwo przyzwyczai się do takiego sposobu myślenia, granica między wiarą a absurdem zaczyna się rozmywać.

Od cudu do teorii spiskowej

Religia opiera się na przekonaniu, że rzeczy nadprzyrodzone są realne: cuda, ingerencje boskie, święte przedmioty, uzdrawiające rytuały czy szczególna moc modlitwy.

Z punktu widzenia wiary jest to element doktryny. Z punktu widzenia racjonalnego myślenia jest to jednak akceptacja twierdzeń, których nie można zweryfikować.

Kiedy społeczeństwo przyzwyczaja się do przyjmowania takich twierdzeń bez dowodów, łatwiej przyjmuje także inne narracje pozbawione podstaw w faktach — od teorii spiskowych po pseudonaukowe wyjaśnienia świata.

Mechanizm jest prosty. Jeśli ktoś wierzy, że relikwia może mieć nadprzyrodzoną moc, łatwiej uwierzy także w „ukryte scenariusze historii”, tajne spiski czy manipulacje globalnych elit.

Nie chodzi więc tylko o jedną kontrowersyjną wypowiedź. Chodzi o mentalny nawyk przyjmowania rzeczy bez dowodów.

Zabobon w nowoczesnym świecie

W historii Kościoła znajdziemy wiele przykładów praktyk, które dziś trudno odróżnić od zwykłego zabobonu: relikwie, cudowne obrazy, magiczne właściwości przedmiotów religijnych czy przekonanie o szczególnej mocy rytuałów.

W XXI wieku wydawałoby się, że takie zjawiska powinny stopniowo zanikać. Tymczasem w wielu miejscach nadal funkcjonują w niemal niezmienionej formie.

Niektóre środowiska religijne promują nawet narrację, według której przedmioty poświęcone przez duchownego mają szczególną moc ochronną czy uzdrawiającą. Tego rodzaju przekazy nie różnią się wiele od dawnych praktyk magicznych.

Problem polega na tym, że kiedy zabobon zostaje ubrany w religijny autorytet, przestaje być postrzegany jako zabobon.

Społeczny koszt irracjonalności

Na pierwszy rzut oka można uznać, że podobne wypowiedzi są jedynie ciekawostką lub groteską. W rzeczywistości jednak mają one poważniejsze konsekwencje.

Społeczeństwo, które przyzwyczaja się do ignorowania faktów, staje się bardziej podatne na manipulację. Jeśli ludzie uczą się, że autorytet może zastąpić dowody, łatwiej przyjmują różnego rodzaju propagandę, populizm czy dezinformację.

Nie chodzi więc tylko o religię. Chodzi o model myślenia, który religia przez wieki utrwalała: model oparty na wierze w autorytet zamiast na weryfikowaniu rzeczywistości.

To właśnie dlatego antyteizm nie jest wyłącznie krytyką wiary jako prywatnego przekonania. Jest sprzeciwem wobec systemu, który przez stulecia normalizował irracjonalność i przedstawiał ją jako cnotę.

Kiedy autorytet staje się problemem

Każde społeczeństwo potrzebuje autorytetów. Problem pojawia się wtedy, gdy autorytet nie podlega krytyce i nie musi odpowiadać za swoje słowa.

Jeśli duchowny może publicznie wygłaszać twierdzenia sprzeczne z wiedzą naukową i nie spotyka się to z reakcją instytucji, która go reprezentuje, wysyłany jest jasny sygnał: prawda nie ma znaczenia, liczy się pozycja w hierarchii.

W takiej sytuacji religijny autorytet zaczyna pełnić funkcję odwrotną do tej, którą deklaruje. Zamiast prowadzić do refleksji moralnej i intelektualnej, staje się narzędziem utrwalania ignorancji.

Dlaczego warto o tym mówić

Krytyka takich zjawisk bywa często przedstawiana jako „atak na religię”. W rzeczywistości jest czymś zupełnie innym.

Jest próbą obrony podstawowej zasady cywilizacji nowoczesnej: że twierdzenia o świecie powinny być oparte na faktach, dowodach i racjonalnej analizie.

Jeżeli społeczeństwo chce pozostać społeczeństwem świadomym i demokratycznym, nie może traktować irracjonalności jako elementu tradycji, który należy chronić.

Bo historia pokazuje jedno bardzo wyraźnie:
tam, gdzie irracjonalność staje się normą, prawda przestaje być ważna.