Kolejny rozłam w katolicyzmie? Tradycjonaliści z Bractwa Św. Piusa X zignorowali Watykan

Religie często przedstawiają się jako źródło jedności, jednak historia pokazuje, że równie często prowadzą do podziałów, walk o władzę i sporów o to, kto posiada monopol na prawdę. Wydarzenia z 1 lipca są kolejnym przykładem głębokiego konfliktu wewnątrz samego Kościoła katolickiego.

Tego dnia Bractwo Kapłańskie Św. Piusa X (FSSPX) przeprowadziło w Ecône w Szwajcarii konsekrację czterech nowych biskupów, mimo zdecydowanego sprzeciwu Watykanu. Według prawa kanonicznego taka decyzja oznacza automatyczne popadnięcie w ekskomunikę, ponieważ święcenia biskupie zostały udzielone bez zgody papieża.

Watykan apelował do ostatniej chwili

Przed uroczystością zarówno papież Leon XIV, jak i kierujący Dykasterią Nauki Wiary kard. Victor Manuel Fernández próbowali powstrzymać Bractwo przed wykonaniem tego kroku.

Jeszcze przed konsekracją papież skierował do przełożonego Bractwa, ks. Davide Pagliaraniego, osobisty list z apelem o rezygnację z planowanych działań. Ostrzegał, że doprowadzą one do kolejnego rozłamu i ograniczą wiernym możliwość korzystania z sakramentów uznawanych przez Kościół katolicki za ważne.

Kilkanaście dni wcześniej, 16 czerwca, Leon XIV podkreślał publicznie, że odrzucanie fundamentalnych ustaleń II Soboru Watykańskiego prowadzi do pogłębiania podziałów wśród katolików.

Apel nie przyniósł jednak żadnego skutku.

Bractwo twierdzi, że broni „prawdziwego Kościoła”

Podczas ceremonii w Ecône przełożony Bractwa, ks. Davide Pagliarani, przekonywał, że jego środowisko nie występuje przeciwko papieżowi, lecz przeciwnie – uważa się za obrońcę autentycznej tradycji katolickiej.

Według przedstawicieli Bractwa obecny kryzys Kościoła wynika z odejścia od dawnych zasad oraz z reform zapoczątkowanych podczas II Soboru Watykańskiego.

Konsekracji nowych biskupów dokonali dwaj biskupi Bractwa:

• Alfonso de Galarreta,
• Bernard Fellay.

Korzenie konfliktu sięgają lat 70.

Bractwo Św. Piusa X powstało w 1970 roku w szwajcarskim Ecône z inicjatywy francuskiego arcybiskupa Marcela Lefebvre’a.

Lefebvre zdecydowanie sprzeciwiał się reformom przyjętym podczas II Soboru Watykańskiego (1962–1965). Krytykował między innymi:

• ekumenizm,
• odejście od obowiązkowej łaciny podczas mszy,
• większe otwarcie Kościoła na dialog ze współczesnym światem.

Zdaniem założyciela Bractwa reformy oznaczały odejście od tradycyjnego katolicyzmu.

Historia zatoczyła koło

Podobna sytuacja miała już miejsce w 1988 roku, kiedy Marcel Lefebvre bez zgody Watykanu konsekrował czterech biskupów.

W odpowiedzi papież Jan Paweł II ogłosił jego ekskomunikę.

Obecne wydarzenia są niemal powtórzeniem tamtego kryzysu sprzed blisko czterech dekad.

Wieloletnie próby pojednania zakończyły się fiaskiem

Przez wiele lat kolejni papieże próbowali odbudować relacje z tradycjonalistami.

Jan Paweł II powołał w 1988 roku komisję Ecclesia Dei, której zadaniem było prowadzenie dialogu z Bractwem.

Benedykt XVI poszedł jeszcze dalej. W 2007 roku, poprzez dokument „Summorum Pontificum”, znacznie ułatwił odprawianie Mszy trydenckiej, a dwa lata później zniósł ekskomunikę nałożoną wcześniej na biskupów Bractwa.

Także papież Franciszek początkowo próbował prowadzić rozmowy. W 2015 roku uznał ważność spowiedzi udzielanej przez duchownych Bractwa, a w 2017 roku również zawieranych przez nich małżeństw.

Ostatecznie jednak zmienił stanowisko.

W 2019 roku zlikwidował komisję prowadzącą dialog z lefebrystami, a w 2021 roku znacząco ograniczył możliwość odprawiania liturgii trydenckiej. Od tego momentu wymaga ona zgody miejscowego biskupa.

Nowy papież wykonał pojednawczy gest

Pomimo narastającego konfliktu 25 października ubiegłego roku papież Robert Prevost, który obecnie sprawuje urząd jako Leon XIV, zgodził się na odprawienie w Bazylice Św. Piotra liturgii w rycie łacińskim przez kard. Raymonda Leo Burke’a.

Burke od dawna uchodzi za jednego z najbardziej konserwatywnych kardynałów Kościoła i był znanym krytykiem papieża Franciszka. W mediach bywa określany jako duchowny bliski środowisku Donalda Trumpa.

Gest ten nie doprowadził jednak do żadnego przełomu.

Retoryka wykluczenia

Na stronach Bractwa można znaleźć deklaracje lojalności wobec papieża, ale jednocześnie zastrzeżenie, że posłuszeństwo obowiązuje jedynie wobec decyzji uznanych przez samo Bractwo za słuszne.

Organizacja nadal ostro krytykuje reformy II Soboru Watykańskiego, określając je jako odejście od prawdziwej tradycji katolickiej.

24 czerwca Bractwo opublikowało dokument zatytułowany „Wyznanie wiary katolickiej Towarzystwa Świętego Piusa X, aby oświecać dusze w obliczu współczesnych błędów”.

Dokument zawiera wyjątkowo radykalne tezy. Między innymi stwierdza, że:

• religie niechrześcijańskie są dziełem szatana,
• należy odrzucić chrześcijaństwo akcentujące dialog, pojednanie czy współpracę społeczną,
• współczesne interpretacje chrześcijaństwa mają prowadzić do odejścia od tradycyjnej doktryny.

Takie stanowisko pokazuje, jak silnie część środowisk religijnych pozostaje zamknięta na pluralizm światopoglądowy oraz współistnienie różnych przekonań.

Zarzuty antysemityzmu

Bractwo od lat budzi kontrowersje także poza Kościołem katolickim.

Liga Antydefamacyjna (Anti-Defamation League), amerykańska organizacja zajmująca się ochroną praw Żydów i monitorowaniem antysemityzmu, zalicza lefebrystów do organizacji szerzących treści antysemickie.

Powodem są między innymi wcześniejsze wypowiedzi niektórych liderów Bractwa, którzy kwestionowali istnienie komór gazowych w nazistowskich obozach zagłady podczas II wojny światowej.

Eksperci: celem nie był dialog

Watykanista Massimo Faggioli napisał 30 czerwca na łamach francuskiego portalu Global Catholic, że Bractwo Św. Piusa X nigdy nie zamierzało prowadzić rzeczywistych negocjacji z Rzymem.

Według niego odrzucenie II Soboru Watykańskiego stanowi fundament tożsamości całego ruchu.

Podobnie ocenia sytuację historyk Paolo Pombeni, który na łamach rzymskiego dziennika „Messaggero” stwierdził, że ruch ten funkcjonuje jak środowisko przekonane o własnym prawie do samodzielnego definiowania autorytetu religijnego.

Jego zdaniem konsekracja kolejnych biskupów miała symbolicznie pokazać, że Bractwo uważa się za partnera równego Watykanowi.

Niewielki liczebnie, ale dobrze zorganizowany ruch

Bractwo Św. Piusa X posiada obecnie około 700 księży oraz około 500 tysięcy członków.

Organizacja działa na pięciu kontynentach, pozostaje niezależna finansowo i dysponuje rozbudowaną siecią własnych struktur.

Choć eksperci nie uważają jej za ruch masowy, podkreślają, że nadal odgrywa zauważalną rolę w środowiskach ultrakonserwatywnego katolicyzmu.

Obecność włoskich neofaszystów

Dodatkowe kontrowersje wzbudziła obecność podczas uroczystości w Ecône 2 lipca delegacji włoskiej skrajnej prawicy.

Na wydarzeniu pojawił się Roberto Fiore, lider ugrupowania Forza Nuova, znany również z udziału w organizowanych w Polsce Marszach Niepodległości.

Religijny fundamentalizm nie zna kompromisów

Spór między Watykanem a Bractwem Św. Piusa X pokazuje paradoks religijnego autorytaryzmu. Obie strony odwołują się do tej samej tradycji, tych samych świętych ksiąg i tej samej instytucji, jednocześnie wzajemnie kwestionując swoją wiarygodność oraz prawo do reprezentowania „prawdziwej” wiary.

To kolejny przykład, że systemy oparte na przekonaniu o posiadaniu jednej absolutnej prawdy bardzo łatwo prowadzą do rozłamów, wzajemnych oskarżeń o zdradę oraz walki o religijny autorytet. Historia pokazuje, że tam, gdzie dominują dogmaty i nieomylność, dialog często przegrywa z ideologiczną nieustępliwością.