Konstytucja 3 maja i targowica w sutannach. Jak religijne elity broniły przywilejów kosztem państwa

Patriotyczny mit bez niewygodnych pytań

Każdego roku 3 maja Polska zamienia się w scenę narodowego rytuału. Flagi, przemówienia, uroczyste akademie i polityczne deklaracje o patriotyzmie mają przypominać o jednym z najważniejszych symboli polskiej historii — Konstytucji 3 maja.

Znacznie rzadziej pojawia się jednak pytanie: kto naprawdę walczył przeciw reformom i dlaczego część elit wolała obce wpływy niż utratę własnych przywilejów?

W oficjalnej narracji Konstytucja 3 maja przedstawiana jest jako niemal święty dokument narodowy. Tymczasem jej historia jest również historią brutalnego konfliktu między próbą budowy nowoczesnego państwa obywatelskiego a światem uprzywilejowanych elit, które nie chciały oddać ani pieniędzy, ani wpływów, ani politycznej nietykalności.

Wśród tych elit ważną rolę odgrywała część hierarchii kościelnej.

Konstytucja 3 maja — próba stworzenia nowoczesnego państwa

Konstytucja uchwalona w 1791 roku była próbą ratowania rozpadającej się Rzeczypospolitej. Państwo od dziesięcioleci pogrążone było w chaosie wywołanym dominacją magnaterii, liberum veto, słabością władzy centralnej i rosnącymi wpływami obcych mocarstw.

Reformatorzy chcieli stworzyć bardziej nowoczesne państwo:

• ograniczyć anarchię polityczną,
• wzmocnić administrację,
• zwiększyć rolę prawa,
• częściowo ograniczyć samowolę uprzywilejowanych grup,
• zbudować bardziej świadome społeczeństwo obywatelskie.

Była to próba odejścia od modelu państwa, w którym najpotężniejsi magnaci i duchowni funkcjonowali praktycznie ponad prawem.

I właśnie to stało się problemem.

Religijne elity po stronie starego porządku

W polskiej pamięci historycznej często pomija się fakt, że część hierarchii kościelnej aktywnie wspierała środowiska walczące przeciw reformom.

Dlaczego?

Bo reformy oznaczały zagrożenie dla systemu przywilejów.

Kościół w XVIII wieku nie był wyłącznie instytucją religijną. Był również ogromną siłą polityczną i ekonomiczną. Hierarchowie dysponowali majątkami, wpływami oraz realną możliwością oddziaływania na społeczeństwo. Ambona była wtedy jednym z najpotężniejszych narzędzi propagandy.

Nowoczesne państwo obywatelskie oznaczało dla części tych elit niebezpieczne pytania:

• kto naprawdę powinien sprawować władzę,
• czy wszyscy mają być równi wobec prawa,
• czy Kościół powinien zachować polityczną dominację,
• czy religia ma stać ponad interesem państwa.

Dla wielu uprzywilejowanych środowisk łatwiejsza była współpraca z obcym protektorem niż zgoda na ograniczenie własnych wpływów.

Targowica — obrona ojczyzny czy obrona przywilejów?

Konfederacja targowicka do dziś funkcjonuje jako symbol zdrady narodowej. Jednak warto zadać pytanie: co dokładnie zdradzono?

Oficjalnie targowiczanie mówili o „obronie wolności” i „tradycyjnych wartości”. W praktyce chodziło przede wszystkim o zachowanie starego układu politycznego, w którym magnaci i część duchowieństwa mogli funkcjonować niemal bez ograniczeń.

Hasła o „obronie tradycji” bardzo często okazują się jedynie politycznym narzędziem obrony wpływów.

Historia pokazuje to wielokrotnie.

W imię tradycji broniono:

• monarchicznego absolutyzmu,
• nierówności społecznych,
• dominacji religijnej,
• cenzury,
• ograniczania praw kobiet,
• przemocy wobec „innych”.

Sama tradycja nie jest automatycznie wartością moralną. Może być zarówno nośnikiem kultury, jak i narzędziem utrwalania patologii.

Kościół i polityka — mechanizm, który wraca

Najbardziej niepokojące jest to, jak bardzo mechanizmy sprzed ponad 200 lat przypominają współczesność.

Również dziś obserwujemy takie środowiska jak PiS czy Konfederacja, które:

• przedstawiają własne interesy jako „obronę cywilizacji”,
• utożsamiają religię z państwem,
• próbują budować polityczną nietykalność,
• oczekują finansowania z pieniędzy publicznych,
• wykorzystują patriotyczną retorykę do walki o wpływy.

Każda próba rozdziału państwa od Kościoła przedstawiana jest jako „atak na tradycję”, „wojna z wiarą” albo „niszczenie polskości”.

Świeckie państwo zawsze sprawia, że:

• żadna religia nie stoi ponad prawem,
• obywatele mają równe prawa niezależnie od wiary,
• instytucje religijne nie posiadają politycznej dominacji,
• interes państwa nie jest podporządkowany interesowi duchownych.

To właśnie brak takich zasad wielokrotnie prowadził w historii do konfliktów, korupcji i podporządkowywania państwa uprzywilejowanym grupom.

Historia nie wraca identycznie — ale wracają mechanizmy

Historia rzadko powtarza się dosłownie. Zmieniają się nazwiska, symbole i narzędzia propagandy. Jednak pewne mechanizmy pozostają zaskakująco podobne.

Kiedy elity tracą wpływy, bardzo często:

• odwołują się do religii,
• straszą upadkiem moralności,
• mówią o „ratowaniu ojczyzny”,
• przedstawiają własne interesy jako dobro wspólne.

W XVIII wieku część elit wolała rosyjski protektorat niż reformy ograniczające ich dominację.

Dziś również warto zadawać pytania:

• gdzie kończy się patriotyzm,
• gdzie zaczyna się polityczny teatr,
• i czy religia nadal bywa wykorzystywana jako tarcza chroniąca uprzywilejowane środowiska przed odpowiedzialnością.

Bo być może największą lekcją historii Konstytucji 3 maja nie jest sam romantyczny zryw, lecz świadomość, że państwo może zostać osłabione nie tylko przez obce mocarstwa, ale również przez własne elity broniące swoich przywilejów za wszelką cenę.