Kryzys Kościoła przyspiesza. To nie laicyzacja jest największym problemem

Od wielu lat w Polsce regularnie powraca przekonanie, że wystarczy zmiana kilku osób na najwyższych stanowiskach kościelnych, aby cała instytucja zaczęła funkcjonować inaczej. Za każdym razem pojawia się nowa fala oczekiwań, że kolejny hierarcha odmieni oblicze polskiego Kościoła. Historia ostatnich lat pokazuje jednak, że takie nadzieje bardzo szybko zderzają się z rzeczywistością.

Malejąca liczba osób identyfikujących się z Kościołem, postępująca laicyzacja społeczeństwa, coraz mniej kandydatów do seminariów oraz narastający dystans młodych pokoleń sprawiają, że dawny model funkcjonowania instytucji religijnej wyraźnie się wyczerpuje. Mimo tego znaczna część kościelnych elit nadal zdaje się szukać odpowiedzi przede wszystkim w przeszłości.

Nowe twarze, ten sam system

W ostatnich latach wielu komentatorów przedstawiało kolejnych duchownych jako zapowiedź zmian. Tak było w przypadku arcybiskupa Adriana Galbasa, później biskupa Artura Ważnego, a następnie nowych metropolitów: kardynała Grzegorza Rysia i kardynała Konrada Krajewskiego.

Początkowy entuzjazm zwykle szybko ustępował rozczarowaniu. Powód wydaje się prosty – nawet najbardziej otwarty hierarcha funkcjonuje w strukturze, która od lat opiera się głębszym reformom.

Przykładem jest sytuacja arcybiskupa Adriana Galbasa, który został powiązany z reformą Katolickiej Agencji Informacyjnej (KAI), prowadzącą do większego podporządkowania jej Biuru Prasowemu Episkopatu.

Z kolei biskup Artur Ważny, kierujący diecezją sosnowiecką, powołał komisję zajmującą się wyjaśnianiem skandali i angażował się w spotkania z osobami pozostającymi na marginesie wspólnot religijnych. Mimo tych działań trudno dostrzec, by pojedynczy biskup był w stanie przełamać opór większości polskiego Episkopatu. Nawet wartościowe inicjatywy pozostają lokalne i nie zmieniają sposobu funkcjonowania całej instytucji.

Podobnie wygląda sytuacja kardynałów Grzegorza Rysia i Konrada Krajewskiego. Są postrzegani jako bardziej otwarci od części polskich hierarchów, jednak nie wydają się dążyć do otwartego konfliktu z istniejącym systemem ani posiadać narzędzi pozwalających przeprowadzić głębokie reformy.

Problem nie leży wyłącznie w osobach

Sprowadzanie całego kryzysu do pojedynczych nazwisk wydaje się błędem. Znacznie większym problemem pozostaje model funkcjonowania samej instytucji.

Coraz mniej przekonujący staje się dawny podział na „Kościół otwarty” i „Kościół zamknięty”. W praktyce dominujące spory dotyczą dziś raczej stopnia konserwatyzmu niż rzeczywistej gotowości do głębokich zmian.

W efekcie większość debat toczy się nie wokół pytania, jak odpowiedzieć na wyzwania współczesnego społeczeństwa, lecz jak zachować dawny model funkcjonowania.

Cień dawnej potęgi

Po 1945 roku Kościół katolicki w Polsce pełnił wyjątkową rolę społeczną. Dla wielu obywateli był przestrzenią niezależności wobec władz komunistycznych i miejscem budowania wspólnoty.

Ogromny wpływ na jego pozycję mieli między innymi:

• kardynał Stefan Wyszyński,
• Jan Paweł II,
• ksiądz Franciszek Blachnicki,
• ksiądz Jerzy Popiełuszko.

To właśnie wtedy seminaria duchowne przeżywały okres największego zainteresowania, a autorytet Kościoła wydawał się niemal niepodważalny.

Po upadku komunizmu pozycję tę dodatkowo wzmacniał pontyfikat Jana Pawła II, który przez wiele lat skutecznie spowalniał proces sekularyzacji w Polsce.

Zmieniło się całe społeczeństwo

Sytuacja zaczęła jednak zmieniać się bardzo szybko.

Liczba powołań zaczęła gwałtownie spadać, kolejne pokolenia coraz częściej dystansowały się od religii, a dzieci wielu osób mocno związanych wcześniej z Kościołem przestały uczestniczyć w życiu parafii.

To właśnie wtedy coraz wyraźniej pojawiło się zjawisko nostalgii za utraconą pozycją społecznego autorytetu. Zamiast szukać nowych sposobów funkcjonowania, część środowisk zaczęła idealizować przeszłość, traktując ją jako jedyne źródło odpowiedzi na współczesne problemy.

Tymczasem rzeczywistość społeczna zmienia się niezależnie od oczekiwań instytucji religijnych.

Konserwatywny autorytaryzm zamiast dialogu

Coraz częściej można odnieść wrażenie, że odpowiedzią części środowisk kościelnych oraz związanych z nimi polityków nie jest otwarcie na dyskusję, lecz jeszcze silniejsze podkreślanie własnej nieomylności.

Takie podejście przypomina historyczny donatyzm – nurt obecny w chrześcijańskiej Afryce w IV wieku, którego zwolennicy uważali wyłącznie własną wspólnotę za jedyną prawdziwą i całkowicie czystą.

Historia pokazuje jednak, że właśnie tego rodzaju zamknięte modele religijności ostatecznie przegrywały z rzeczywistością.

Religia jako narzędzie politycznej wojny

Współczesny polski spór nie ogranicza się już wyłącznie do kwestii wiary. Coraz częściej religia staje się elementem politycznej tożsamości i narzędziem budowania podziałów.

W tym kontekście szczególnie często pojawiają się nazwiska Dariusza Mateckiego oraz Janusza Kowalskiego, przedstawianych przez część prawicy jako reprezentanci chrześcijańskich wartości.

Trudno jednak nie zauważyć paradoksu. Publiczny styl uprawiania polityki oparty na ostrych konfliktach, wykluczaniu przeciwników i wojnie kulturowej pozostaje bardzo daleki od ewangelicznych haseł dotyczących empatii, solidarności, przebaczenia czy troski o osoby najsłabsze.

To właśnie ten rozdźwięk sprawia, że dla wielu młodych ludzi religia coraz częściej kojarzy się nie z duchowością, lecz z politycznym konfliktem.

Największym wyzwaniem jest utrata wiarygodności

Kryzys współczesnego Kościoła nie wynika wyłącznie z procesów laicyzacyjnych.

Ogromny wpływ miały również liczne skandale, sposób reagowania na nadużycia oraz wieloletnia niechęć do przejrzystości i rozliczania osób odpowiedzialnych za błędy.

W rezultacie coraz więcej osób przestaje postrzegać instytucję jako moralny autorytet.

Czy przyszłość może wyglądać inaczej?

Historia pokazuje, że żadna instytucja nie zachowuje raz zdobytej pozycji na zawsze. Dotyczy to również Kościołów.

Jeżeli religia ma odgrywać jakąkolwiek pozytywną rolę we współczesnym społeczeństwie, będzie musiała zrezygnować z logiki oblężonej twierdzy, politycznych sojuszy oraz przekonania o własnej nieomylności.

Bez rzeczywistej gotowości do rozliczenia przeszłości, większej przejrzystości i odejścia od konserwatywnego autorytaryzmu trudno oczekiwać odbudowy społecznego zaufania.

Największym problemem współczesnego Kościoła nie jest bowiem sama laicyzacja. Jest nim utrata wiarygodności, której nie da się odzyskać wyłącznie poprzez zmianę pojedynczych nazwisk na najwyższych stanowiskach.