Leon XIV między ołtarzem a polityką w jednym z najbardziej świeckich państw Europy

Leon XIV rozpoczął 25 września 2026 roku czterodniową wizytę we Francji. To podróż szczególna nie tylko ze względu na jej religijny charakter. Papież występuje bowiem jednocześnie jako zwierzchnik Kościoła katolickiego oraz głowa Państwa Watykańskiego. We Francji, gdzie rozdzielenie religii od państwa należy do fundamentów republikańskiego porządku, pogodzenie tych dwóch ról wymaga wyjątkowo precyzyjnego protokołu.

Program wizyty od 25 do 28 września 2026 roku prowadzi Leona XIV przez Paryż, Saint-Denis, Lourdes i Metz. Poszczególne wydarzenia zostały zaplanowane tak, aby możliwie wyraźnie rozgraniczyć spotkania dyplomatyczne od działalności religijnej.

I właśnie to rozróżnienie pokazuje jedną z zasadniczych różnic pomiędzy francuskim modelem państwa a systemami, w których dominująca religia otrzymuje uprzywilejowaną pozycję w życiu publicznym.

Francuska świeckość stawia politykom wyraźną granicę

Francuska laïcité nie oznacza walki państwa z religią. Jej istotą jest neutralność instytucji publicznych oraz zagwarantowanie obywatelowi zarówno wolności wyznawania religii, jak i prawa do niewyznawania żadnej.

Państwo nie powinno wskazywać obywatelowi, w co ma wierzyć, ani tworzyć hierarchii, w której jedno wyznanie otrzymuje symboliczne pierwszeństwo przed pozostałymi.

Dlatego prezydent Emmanuel Macron musi podczas wizyty papieża niezwykle dokładnie rozdzielać kontakty z Leonem XIV jako głową Państwa Watykańskiego od wydarzeń, podczas których występuje on jako zwierzchnik Kościoła katolickiego.

Macron nie uczestniczy więc w jednoznacznie religijnych częściach programu tylko dlatego, że ich głównym bohaterem jest światowy przywódca katolicyzmu.

To ważny symbol funkcjonowania świeckiej republiki: szacunek dla człowieka sprawującego funkcję religijną nie musi oznaczać podporządkowania państwa reprezentowanej przez niego doktrynie.

Orly i Pałac Elizejski: tutaj Leon XIV jest przede wszystkim głową państwa

Po przylocie 25 września na podparyskie lotnisko Orly Leon XIV został przyjęty przez Emmanuela Macrona i jego małżonkę Brigitte Macron.

Następnie papież udał się do Pałacu Elizejskiego, gdzie przewidziano spotkanie z prezydentem Francji oraz rozmowy dotyczące spraw wykraczających daleko poza religię.

Wśród tematów znajdują się kwestie końca życia i eutanazji, ochrony nieletnich, sytuacji w Europie i na świecie, zmian klimatycznych oraz sztucznej inteligencji.

To właśnie w takich momentach szczególnie widoczna staje się niezwykła pozycja Watykanu. Przywódca jednej wspólnoty religijnej posiada jednocześnie status głowy państwa, dzięki czemu uzyskuje dostęp do kanałów dyplomatycznych niedostępnych dla zdecydowanej większości innych organizacji religijnych.

Z perspektywy państwa świeckiego rodzi to uzasadnione pytanie o granice wpływu doktryny religijnej na stanowienie prawa dotyczącego wszystkich obywateli – również ateistów, agnostyków i ludzi należących do innych wyznań.

Francja próbuje rozwiązać ten problem poprzez konsekwentne rozdzielenie dyplomacji od kultu.

UNESCO, Notre Dame i Stade de France

Po części państwowej Leon XIV odwiedza siedzibę UNESCO, a następnie zmienia się charakter jego pobytu.

Papież udaje się ulicami Paryża w kierunku katedry Notre Dame, gdzie bierze udział w nieszporach razem z biskupami, księżmi, diakonami, osobami konsekrowanymi i seminarzystami.

Wieczorem przenosi się na Stade de France w Saint-Denis, gdzie zaplanowano wielkie czuwanie modlitewne z młodzieżą.

Francuskie służby potraktowały wizytę jako ogromne przedsięwzięcie bezpieczeństwa. Mobilizacja obejmuje tysiące funkcjonariuszy policji i żandarmerii, do których dochodzi watykańska ochrona papieża.

W praktyce oznacza to interesujący paradoks: świeckie państwo, które nie identyfikuje się z katolicyzmem, wykorzystuje ogromne zasoby publiczne, aby zabezpieczyć wydarzenia związane z wizytą jednego z najważniejszych przywódców religijnych świata.

Nie jest to jednak równoznaczne z uznaniem katolicyzmu za religię państwową. Francuskie władze traktują bezpieczeństwo wielkich zgromadzeń jako obowiązek państwa niezależnie od ich ideologicznego czy religijnego charakteru.

Pół miliona ludzi na placu Concorde?

W sobotę 26 września papież pozostaje początkowo w Paryżu już przede wszystkim jako przywódca religijny.

Odwiedza Maison Bakhita, spotyka się w Institut Catholique de Paris z przedstawicielami zgromadzenia synodalnego, katechumenami i osobami niedawno ochrzczonymi, a następnie odprawia o godz. 15.00 wielką mszę na placu Concorde.

To jeden z najbardziej reprezentacyjnych punktów Paryża. Sam plac zajmuje ponad 8,5 hektara, a jego przestrzeń łączy się symbolicznie z Polami Elizejskimi, Łukiem Triumfalnym, ogrodami Tuileries i kierunkiem prowadzącym ku Luwrowi.

W pierwotnych szacunkach pojawiały się liczby około 500 tys. uczestników, natomiast inne prognozy przed wizytą mówiły nawet o około 600 tys. osób.

Prezydent Macron nie ma uczestniczyć w mszy w charakterze przedstawiciela państwa. Ewentualna obecność członków władz musi respektować zasadę, że Republika nie może poprzez zachowanie swoich przedstawicieli sugerować uprzywilejowania katolicyzmu.

To szczególnie ciekawy kontrast dla państw, w których uroczystości religijne i państwowe bywają niemal automatycznie łączone, a politycy traktują obecność przy ołtarzu jako część publicznego sprawowania władzy.

Francuski model wychodzi z innego założenia: polityk może być osobą wierzącą, ale urząd państwowy nie ma wyznania.

Lourdes – religijne centrum wizyty

Jeszcze w sobotę 26 września o godz. 17.45 Leon XIV odlatuje z Paris-Orly do Lourdes. Samolot ma wylądować na lotnisku Tarbes-Lourdes-Pyrénées o godz. 19.05, a o 19.40 przewidziano modlitwę przy Grocie Objawień w Massabielle.

Niedziela 27 września zostanie poświęcona niemal całkowicie działalności religijnej.

Papież spotka się z biskupami Konferencji Episkopatu Francji, odprawi mszę na terenie sanktuarium Notre-Dame de Lourdes, spotka się z osobami chorymi i ich opiekunami, a następnie z zakonnicami życia kontemplacyjnego w klasztorze karmelitanek w Lourdes.

Wieczorem zaplanowano różaniec i procesję ze świecami.

To część podróży, w której nie ma już potrzeby tworzenia dyplomatycznej fikcji. Leon XIV działa tutaj jednoznacznie jako przywódca swojej wspólnoty religijnej.

Spotkanie z osobami skrzywdzonymi przez duchownych

Znacznie większy ciężar niż ceremonialne wydarzenia ma jednak inne spotkanie.

Leon XIV ma w Lourdes spotkać się prywatnie z osobami, które doświadczyły przemocy seksualnej ze strony katolickich duchownych.

To jeden z najważniejszych punktów całej podróży, ponieważ francuski Kościół mierzy się z konsekwencjami ogromnego kryzysu związanego z wykorzystywaniem seksualnym.

Opublikowany w 2021 roku raport niezależnej komisji oszacował, że na przestrzeni około 70 lat liczba dzieci, które padły we Francji ofiarą wykorzystywania seksualnego przez duchownych i osoby związane z Kościołem, mogła sięgać około 330 tys.

Wobec takiej skali tragedii spotkanie papieża z osobami skrzywdzonymi ma znaczenie symboliczne, ale symbol nie może zastąpić odpowiedzialności.

Dla instytucji religijnej prawdziwym sprawdzianem nie jest to, czy jej przywódca wysłucha ofiar przed kamerami lub podczas prywatnego spotkania. Znacznie ważniejsze jest to, czy struktury umożliwiające ukrywanie przestępstw zostaną skutecznie rozmontowane, dokumenty udostępnione, sprawcy rozliczeni, a osoby pokrzywdzone otrzymają realną pomoc.

Religijny autorytet nie może być tarczą chroniącą instytucję przed odpowiedzialnością.

Metz: religia ponownie spotka się z wielką polityką

Ostatniego dnia podróży, w poniedziałek 28 września, Leon XIV opuszcza Lourdes i leci do Metzu w Lotaryngii.

O godz. 10.00 w Centrum Kongresowym Robert Schuman w Metzu odbędzie się spotkanie międzyreligijne. Następnie o godz. 11.00 rozpocznie się wydarzenie poświęcone europejskiemu pokojowi i jedności.

Zaproszenia skierowano do europejskich przywódców i przedstawicieli instytucji Unii Europejskiej.

Przed wizytą pojawiały się również informacje o możliwej obecności prezydenta Ukrainy, ale bez oficjalnego potwierdzenia jego udziału.

Przemawiać mają zarówno Leon XIV, jak i Emmanuel Macron, a jednym z głównych tematów będzie Europa jako przestrzeń współpracy, pokoju i politycznej integracji.

Tutaj ponownie powraca problem podwójnej roli papieża. Nie występuje on wyłącznie jako człowiek przedstawiający osobiste przekonania religijne. Reprezentuje potężną międzynarodową instytucję, a równocześnie państwo posiadające własną dyplomację.

Dlatego każde papieskie wystąpienie dotyczące wojny, prawa, bioetyki czy organizacji społeczeństwa funkcjonuje jednocześnie w przestrzeni religijnej i politycznej.

O godz. 16.00 Leon XIV odprawi jeszcze mszę w katedrze Saint-Étienne w Metzu, a wieczorem odleci do Rzymu.

Bez wojskowej oprawy

Jednym z ciekawszych elementów przygotowań były negocjacje dotyczące ceremoniału państwowego.

Francja może podczas wizyt zagranicznych przywódców organizować uroczystości wojskowe, prezentację sztandarów, przegląd oddziałów, wizytę przy Grobie Nieznanego Żołnierza pod Łukiem Triumfalnym oraz przejazd Polami Elizejskimi w eskorcie konnej Gwardii Republikańskiej.

Watykan nie chciał jednak rozbudowanej wojskowej symboliki, ponieważ jednym z najważniejszych tematów podróży Leona XIV jest pokój i zapobieganie wojnom.

Według informacji pochodzących z otoczenia francuskiej prezydentury uzgodnienie tej sprawy miało zająć zaledwie „30 sekund”.

Zrezygnowano więc z części wojskowej oprawy.

Dla ludzi odbudowujących Notre Dame zabrakło czasu

Nie wszystkie propozycje Pałacu Elizejskiego zostały jednak zaakceptowane.

Emmanuel Macron chciał zorganizować spotkanie papieża ze strażakami, budowlańcami, rzeźbiarzami i kamieniarzami, którzy ratowali katedrę Notre Dame podczas pożaru, a następnie uczestniczyli w jej niezwykle szybkiej odbudowie.

Watykan odpowiedział, że harmonogram Leona XIV jest zbyt napięty.

Jest w tym pewna symbolika. W programie znalazło się miejsce na rozbudowany ceremoniał, spotkania hierarchów i wielkie wydarzenia religijne, ale zabrakło go dla ludzi, dzięki których pracy katedra ponownie może służyć wiernym i odwiedzającym.

Notre Dame została odbudowana nie przez cud, lecz przez wiedzę, technikę, rzemiosło, organizację i pracę tysięcy ludzi.

Uchodźcy, imigranci i mniej widowiskowa strona wizyty

W programie znalazły się także spotkania odbywające się z dala od największych uroczystości.

Leon XIV odwiedza w Paryżu Maison Bakhita – centrum pomocy i integracji społecznej, związane z pomocą uchodźcom i migrantom.

Takie wydarzenia są istotnym przypomnieniem, że społeczna działalność wspólnot religijnych może mieć realną wartość niezależnie od tego, czy ktoś podziela ich metafizyczne przekonania.

Krytyka religii nie musi oznaczać negowania każdej działalności prowadzonej przez ludzi wierzących. Problem zaczyna się tam, gdzie pomoc społeczna staje się narzędziem zdobywania wpływów, a autorytet moralny ma służyć uzyskaniu politycznych przywilejów.

Francuski Kościół próbuje zmieniać język

Wizyta Leona XIV odbywa się w interesującym momencie.

Po wielu latach odchodzenia Francuzów od Kościoła pojawiają się jednocześnie sygnały wzrostu liczby niektórych praktyk, między innymi chrztów osób dorosłych. Nie oznacza to automatycznego odwrócenia wieloletniego procesu sekularyzacji, ale pokazuje, że religijność nie znika w sposób liniowy.

Zmienia się również sposób funkcjonowania części francuskiego katolicyzmu.

Kościół, który przez dziesięciolecia tracił społeczne znaczenie, musiał zrozumieć prostą zależność: autorytetu nie można już skutecznie budować samym urzędem, strojem, rytuałem i żądaniem posłuszeństwa.

W wielu środowiskach ograniczono język pouczania i potępiania, większą wagę przywiązuje się do rozmowy, a ostentacyjne eksponowanie kościelnego bogactwa przestało być tak oczywiste. Symbolicznym przykładem może być używanie podczas niektórych ceremonii prostych naczyń zamiast demonstracyjnego przepychu złoconych kielichów i szat.

W części katolickich szkół we Francji udział dzieci w lekcjach religii nie jest obowiązkowy.

Nie oznacza to jednak, że instytucjonalny katolicyzm pozbył się swoich problemów. Kryzys wykorzystywania seksualnego, pytania o odpowiedzialność hierarchii, pozycję kobiet, seksualność, prawa reprodukcyjne czy koniec życia nadal pokazują głęboki konflikt pomiędzy częścią doktryny kościelnej a współczesnym świeckim społeczeństwem.

Państwo może szanować religię bez klękania przed nią

Wizyta Leona XIV jest przede wszystkim interesującym testem francuskiego modelu świeckości.

Papież może przyjechać do Francji. Może odprawiać msze, spotykać się z setkami tysięcy wiernych, przemawiać w Notre Dame, modlić się w Lourdes i przedstawiać swoje stanowisko wobec najważniejszych problemów współczesności.

Jednocześnie prezydent Republiki nie musi uczestniczyć w mszy, państwo nie musi przyjmować katolickiej doktryny, a obywatel nie musi podzielać religijnych przekonań papieża.

I właśnie na tym polega zasadnicza różnica między wolnością religijną a religijnym uprzywilejowaniem.

Świeckie państwo nie powinno walczyć z wierzącymi. Powinno natomiast pilnować, aby żaden biskup, ksiądz, pastor, rabin, imam ani jakikolwiek inny przywódca religijny nie otrzymywał szczególnego prawa do decydowania o życiu obywateli tylko dlatego, że powołuje się na Boga.

Francja pokazuje, że można przyjąć papieża z pełnym ceremoniałem należnym głowie obcego państwa, zapewnić bezpieczeństwo setkom tysięcy uczestników religijnych wydarzeń, pozwolić Kościołowi swobodnie działać – a jednocześnie konsekwentnie przypominać, że Republika pozostaje świecka.

W demokratycznym społeczeństwie to obywatel powinien mieć prawo zdecydować, czy chce wejść do katedry, meczetu, synagogi lub żadnego z tych miejsc.

Państwo powinno pozostać przed ich drzwiami.