Mao Tse Tung. Jak autorytaryzm buduje kult wodza i wymazuje historię

Mao Tse Tung zmarł 9 września 1976 roku, pozostawiając Chiny wyniszczone wieloletnimi eksperymentami politycznymi i gospodarczymi. Pół wieku później jego ogromny portret nadal góruje nad Bramą Niebiańskiego Spokoju w Pekinie, jego podobizna znajduje się na chińskich banknotach, a zabalsamowane ciało spoczywa w mauzoleum na placu Tiananmen.

To jeden z najbardziej wymownych paradoksów współczesnych Chin.

Państwo dokonało gigantycznego skoku gospodarczego i technologicznego, ale nie zdecydowało się na pełne rozliczenie człowieka, którego polityka doprowadziła do głodu, czystek, prześladowań i śmierci milionów ludzi.

Historia Mao jest dlatego czymś więcej niż opowieścią o komunizmie. Pokazuje jeden z podstawowych mechanizmów autorytaryzmu: władza potrzebuje nie tylko posłuszeństwa, lecz także własnej wersji historii, symboli i przywódców, których autorytetu nie wolno całkowicie podważyć.

Państwo pozostawione w ruinie

Kiedy Mao umierał, ponad 80 proc. Chińczyków mieszkało na wsi, a ogromna część społeczeństwa żyła w biedzie. Skolektywizowane rolnictwo było niewydolne, brakowało technologii, infrastruktury i wykwalifikowanych specjalistów. PKB na mieszkańca wynosił około 165 dolarów.

Chiny miały za sobą rewolucję kulturalną z lat 1966–1976.

Nauczyciele, artyści, naukowcy i urzędnicy byli publicznie poniżani podczas sesji krytyki. Ludzi bito, zmuszano do przyznawania się do politycznych przewinień i donoszenia na innych. Część prześladowanych popełniała samobójstwa.

Hunwejbini, czyli czerwonogwardziści, niszczyli książki, zabytki i świątynie. Uczelnie przestały normalnie funkcjonować, a polityczna lojalność stawała się ważniejsza od wiedzy.

Miliony młodych mieszkańców miast wysłano do pracy fizycznej na wieś. Wśród nich znalazł się późniejszy przywódca Chin Xi Jinping.

Dla przeciwników politycznych i osób uznanych za wrogów systemu funkcjonowała sieć obozów pracy laogai.

Jeszcze tragiczniejsze konsekwencje przyniósł Wielki skok naprzód z lat 1958–1962.

Mao chciał błyskawicznie przekształcić rolnicze Chiny w potęgę przemysłową. Chłopów kierowano między innymi do prymitywnego wytopu stali, podczas gdy system produkcji i dystrybucji żywności pogrążał się w chaosie.

Rezultatem był gigantyczny głód.

Historyczne szacunki dotyczące liczby ofiar polityki epoki Mao są bardzo zróżnicowane, lecz liczone są w dziesiątkach milionów. Niektóre szacunki odnoszące się do całego okresu jego rządów sięgają 40–70 milionów zmarłych.

Mimo tej tragedii Mao pozostał fundamentem państwowego mitu.

Kiedy przywódca staje ponad krytyką

Kult Mao osiągnął skalę, która daleko wykraczała poza zwykłą propagandę polityczną.

Przedstawiano go jako „czerwone słońce, które nigdy nie zachodzi”. Jego portrety wisiały w domach i zakładach pracy, a „Mała czerwona książeczka” z cytatami przywódcy stała się obowiązkowym symbolem politycznej lojalności.

Nie liczyło się już tylko to, co zostało powiedziane, lecz przede wszystkim kto to powiedział.

I właśnie tutaj ujawnia się istota autorytarnego kultu jednostki.

Przywódca przestaje być politykiem podlegającym ocenie. Zaczyna być traktowany jako źródło prawdy, a krytyka jego decyzji staje się atakiem na cały system.

Po śmierci Mao rozpoczęła się walka o władzę. Z jednej strony znajdowała się Banda Czworga, z wdową po Mao Jiang Qing, z drugiej środowisko skupione wokół premiera Hua Guofenga.

Bandę Czworga aresztowano kilka tygodni później.

Hua próbował natomiast budować swoją pozycję na dalszym kulcie poprzednika. Symbolem tej polityki stała się doktryna „Dwóch Cokolwiek” – przekonanie, że należy bronić wszystkich decyzji Mao i wykonywać jego polecenia.

To klasyczna logika autorytaryzmu: autorytet stoi wyżej niż fakty.

Deng Xiaoping: jak rozliczyć wodza, nie podważając systemu?

Przełom nastąpił w grudniu 1978 roku, podczas III Plenum XI Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin (KPCh).

Najważniejszą postacią nowego okresu został Deng Xiaoping, który sam doświadczył represji rewolucji kulturalnej. Jego syn został wyrzucony z okna przez czerwonogwardzistów i doznał trwałego paraliżu.

Deng wiedział, że dotychczasowa polityka doprowadziła kraj do katastrofy. Rozpoczął reformy gospodarcze, których symbolem stała się słynna maksyma:

„Nieważne, czy kot jest czarny czy biały, ważne, by łowił myszy”.

Pragmatyzm zaczął zastępować ideologiczny dogmat.

Pozostawał jednak problem Mao.

Całkowite potępienie przywódcy oznaczałoby podważenie fundamentu Komunistycznej Partii Chin, która zawdzięczała mu zwycięstwo w wojnie domowej i powstanie Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku.

Deng nie chciał powtórzyć drogi Nikity Chruszczowa, który w 1956 roku zaatakował kult Józefa Stalina.

Dlatego w 1981 roku przyjęto kompromisową rezolucję. Uznano historyczną rolę Mao w powstaniu nowych Chin, jednocześnie krytykując jego najpoważniejsze decyzje.

Upowszechniła się formuła mówiąca o 70 proc. zasług i 30 proc. błędów.

Był to politycznie wygodny sposób rozliczenia przeszłości: przyznać istnienie katastrofy, ale nie dopuścić, aby odpowiedzialność za nią podważyła prawo partii do dalszego sprawowania władzy.

Dyktator zmienia się w ikonę

W latach 80. z przestrzeni publicznej zaczęły znikać liczne popiersia Mao. Często robiono to jednak dyskretnie, bez publicznego niszczenia pomników.

Później nastąpił zaskakujący powrót.

W latach 90., gdy Chiny coraz głębiej wchodziły w gospodarkę rynkową, Mao zaczął funkcjonować jako element nostalgii i popkultury.

Szczególnie w prowincji Hunan, z której pochodził, jego podobizny pojawiały się nawet na domowych ołtarzykach. Kierowcy wieszali pod lusterkami medaliony z jego twarzą, przypisując im właściwości ochronne.

Sprzedawano zegarki, zapalniczki i koszulki z Mao, również inspirowane słynnymi pracami Andy’ego Warhola.

Powstawały nawet restauracje stylizowane na okres rewolucji kulturalnej.

Tragedia zaczęła zamieniać się w folklor.

To również charakterystyczne dla kultu politycznego. Z upływem czasu pamięć o ofiarach może zanikać szybciej niż rozpoznawalność symbolu władzy.

Tiananmen – pamięć, którą trzeba było wymazać

Kolejnym przełomem był 1989 rok.

Na placu Tiananmen protestowali studenci i robotnicy domagający się między innymi ograniczenia cenzury, większej wolności prasy i zgromadzeń, walki z korupcją oraz większej przejrzystości państwa.

Co ciekawe, część protestujących wykorzystywała język i metody wywodzące się jeszcze z epoki Mao.

Inni uważali natomiast, że to właśnie w maoizmie znajdowały się korzenie autorytarnego systemu.

23 maja 1989 roku trzech młodych mężczyzn obrzuciło portret Mao wiszący nad Bramą Niebiańskiego Spokoju jajkami wypełnionymi farbą i atramentem.

Inni demonstranci zatrzymali ich i przekazali policji. Obawiali się, że zniszczenie symbolu Mao pozwoli władzom przedstawić cały protest jako działalność wymierzoną przeciwko państwu.

Po brutalnym stłumieniu protestów w nocy z 3 na 4 czerwca 1989 roku rozpoczął się kolejny etap – walka z pamięcią.

Tiananmen, 4 czerwca, fotografie protestów i słynny obraz samotnego człowieka stojącego przed kolumną czołgów stały się przedmiotem intensywnej cenzury.

Autorytarna władza nie zadowoliła się rozbiciem protestu.

Musiała jeszcze ograniczyć możliwość opowiadania o nim.

Hongkong – pamięć również można zakazać

Przez około trzy dekady pamięć o ofiarach wydarzeń z 4 czerwca 1989 roku publicznie pielęgnowano w Hongkongu.

Od 1990 do 2019 roku w Victoria Park odbywały się wielkie czuwania ze świecami.

Sytuacja radykalnie zmieniła się po 2020 roku, kiedy Pekin wprowadził w Hongkongu ustawę o bezpieczeństwie narodowym.

Publiczne upamiętnianie Tiananmen zostało ograniczone, organizatorzy trafiali przed wymiar sprawiedliwości, a słynny „Słup wstydu”, poświęcony ofiarom masakry, został zdemontowany.

Historia została podporządkowana aktualnym potrzebom państwa.

Xi Jinping i ponowna koncentracja władzy

Xi Jinping stoi na czele Chin od 2012 roku i bywa porównywany z Mao ze względu na skalę koncentracji politycznej władzy.

W 2018 roku zniesiono konstytucyjne ograniczenie liczby kadencji prezydenta.

Doktryna „Myśl Xi Jinpinga dla nowej ery socjalizmu o chińskiej specyfice” została wpisana do partyjnego kanonu, a państwowa propaganda nadała przywódcy pozycję niewidzianą w Chinach od dziesięcioleci.

Nie oznacza to jednak prostego powrotu do maoizmu.

Mao wykorzystywał mobilizację mas i polityczny chaos. Xi buduje system oparty na centralizacji, dyscyplinie partyjnej, biurokracji, technologii i rozbudowanej kontroli informacji.

Metody są inne, ale pozostaje wspólny element: władza coraz silniej skupiona wokół jednego centrum politycznego.

Symboliczny obraz tej ciągłości można było zobaczyć 1 lipca 2021 roku, podczas obchodów 100. rocznicy powstania Komunistycznej Partii Chin.

Xi Jinping przemawiał na placu Tiananmen, a poniżej znajdował się gigantyczny portret Mao.

Przeszłość i teraźniejszość znalazły się w jednym kadrze.

Historia pod nadzorem

Za rządów Xi szczególnego znaczenia nabrała walka z tak zwanym „historycznym nihilizmem”.

Określenie to jest wykorzystywane wobec interpretacji podważających oficjalną narrację dotyczącą historii KPCh.

Xi wielokrotnie odwoływał się przy tym do upadku Związku Radzieckiego, przestrzegając przed sytuacją, w której zakwestionowanie historii partii prowadzi do podważenia jej autorytetu.

Doskonale pokazuje to sposób funkcjonowania autorytaryzmu.

Historia nie może być jedynie przedmiotem badań. Musi także legitymizować teraźniejszą władzę.

Kontrowersje dotyczyły nawet wydarzeń z 1941 roku i legendy „pięciu bohaterów z góry Langya”, których oficjalna historia przedstawia jako żołnierzy walczących z Japończykami aż do skoku w przepaść.

Próby kwestionowania elementów tej opowieści spotkały się z reakcją władz.

Problemy dotknęły również historyków zajmujących się najbardziej drażliwymi okresami XX wieku, w tym Yang Jishenga, autora książki Nagrobek poświęconej wielkiemu głodowi.

W 2018 roku uchwalono przepisy dotyczące ochrony bohaterów i męczenników, a w 2021 roku uruchomiono mechanizm zgłaszania treści internetowych uznawanych za atak na oficjalną historię.

Granica pomiędzy ochroną pamięci a ochroną politycznego mitu zaczęła się zacierać.

Mao nie umarł

19 sierpnia 2026 roku w Dazhai w prowincji Shanxi zwiedzający nadal mogli oglądać popiersie Mao w muzeum dawnej rezydencji chłopskiego przywódcy Chen Yongguia.

Jego twarz wciąż znajduje się na banknotach.

Portret nadal góruje nad Bramą Niebiańskiego Spokoju.

Zabalsamowane ciało pozostaje w mauzoleum w Pekinie.

Mao umarł biologicznie 9 września 1976 roku, ale polityczny mit przeżył swojego twórcę.

I właśnie dlatego historia Chin jest tak interesującą lekcją mechanizmów autorytarnej władzy.

Autorytaryzm potrzebuje pamięci krótszej od własnej historii

Autorytaryzm nie zawsze zaczyna się od czołgów, więzień i przemocy.

Zaczyna się znacznie wcześniej.

Od przekonania, że istnieją przywódcy, których nie należy zbyt dokładnie oceniać.

Od przekonania, że pewnych pytań lepiej nie zadawać.

Od uznania, że stabilność państwa jest ważniejsza od pełnej prawdy o jego przeszłości.

Od podziału historii na wydarzenia, które należy pamiętać, oraz takie, o których społeczeństwo powinno zapomnieć.

Władza może wtedy stworzyć niezwykle skuteczny układ: pozwolić ludziom pracować, podróżować, bogacić się i korzystać z nowoczesnych technologii, pod warunkiem że monopol na politykę, symbole i interpretację przeszłości pozostanie w rękach państwa.

Współczesne Chiny nie są Chinami rewolucji kulturalnej. Dzisiejszy system różni się od państwa stworzonego przez Mao pod wieloma fundamentalnymi względami.

Ale ogromny portret nad placem Tiananmen przypomina o ciągłości jednego mechanizmu:

władza, która swoją legitymizację buduje na micie historycznym, zawsze będzie obawiała się ludzi sprawdzających, ile w tym micie jest prawdy.

Mao Tse Tung nie musi więc żyć, aby jego portret nadal był potrzebny.

Wystarczy, że istnieje system, dla którego zakwestionowanie wodza oznaczałoby konieczność zakwestionowania własnej historii.