Mekka, wahhabizm i współczesne niszczenie historii w imię religii

Fanatyzm nie należy do przeszłości

Wielu ludzi sądzi, że religijny fanatyzm prowadzący do niszczenia dziedzictwa kulturowego to problem odległej historii. Wystarczy jednak spojrzeć na wydarzenia ostatnich dziesięcioleci, aby przekonać się, że podobne zjawiska nadal mają miejsce. Jednym z najbardziej wymownych przykładów jest Arabia Saudyjska i wpływ wahhabizmu na los historycznych miejsc związanych z Mekką oraz początkami islamu.

To nie jest opowieść o średniowieczu. To historia, która dzieje się współcześnie.

Religia przeciwko własnej historii

Wahhabizm to skrajnie konserwatywny nurt islamu sunnickiego, który od XVIII wieku głosi konieczność powrotu do rzekomo „czystej” religii pierwszych wyznawców islamu. Jednym z jego podstawowych założeń jest bezwzględna walka z wszelkimi formami kultu świętych, pielgrzymowania do grobów oraz oddawania czci miejscom historycznym.

Z tego powodu wiele obiektów związanych z życiem proroka Mahometa, jego rodziny i pierwszych muzułmanów zostało uznanych za potencjalne źródło „bałwochwalstwa”. W konsekwencji część z nich została zburzona lub zastąpiona nowoczesną zabudową.

Paradoks jest uderzający – religia, która odwołuje się do własnej historii, jednocześnie usuwa jej materialne świadectwa.

Znikające ślady przeszłości

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat z krajobrazu Mekki zniknęły liczne historyczne budynki, cmentarze oraz miejsca pamięci związane z początkami islamu. W ich miejsce powstały luksusowe hotele, centra handlowe, wieżowce i rozbudowana infrastruktura obsługująca miliony pielgrzymów.

Niektóre organizacje zajmujące się ochroną dziedzictwa kulturowego szacują, że znaczna część historycznej zabudowy Mekki została bezpowrotnie utracona.

Oczywiście rozwój miasta i potrzeby pielgrzymów wymagają inwestycji. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy argument religijny staje się uzasadnieniem dla świadomego usuwania materialnych świadectw historii.

Strach przed pamięcią

Fanatyczne ideologie bardzo często nie ufają historii. Przeszłość jest niebezpieczna, ponieważ skłania do zadawania pytań.

Dlaczego dane miejsce było kiedyś czczone?

Jak wyglądały pierwotne praktyki religijne?

Czy późniejsze interpretacje rzeczywiście odpowiadają temu, co wydarzyło się na początku?

Dla fundamentalizmu takie pytania są niewygodne. Znacznie łatwiej jest usunąć świadectwa przeszłości, niż dopuścić do ich swobodnego badania.

Mechanizm znany od wieków

Historia pokazuje, że niszczenie dziedzictwa kulturowego przez fanatyków religijnych nie jest wyjątkiem, lecz powracającym schematem.

W różnych epokach i religiach palono księgi, burzono świątynie, niszczono posągi, zamykano biblioteki i prześladowano ludzi, którzy odważyli się myśleć inaczej.

Zmieniają się jedynie nazwy religii, państw i przywódców.

Mechanizm pozostaje ten sam.

Najpierw pojawia się przekonanie o posiadaniu jedynej prawdy.

Potem uznaje się odmienne poglądy za zagrożenie.

Na końcu niszczy się wszystko, co mogłoby przypominać o bardziej złożonej historii.

Dziedzictwo należy do całej ludzkości

Zabytki nie są własnością jednej ideologii ani jednego wyznania. Stanowią świadectwo rozwoju całej cywilizacji.

Nawet jeśli ktoś nie zgadza się z poglądami ludzi żyjących przed wiekami, nie oznacza to, że powinien usuwać materialne ślady ich istnienia. Wręcz przeciwnie – to właśnie dzięki zachowanym zabytkom możemy badać historię, rozumieć ewolucję religii oraz dostrzegać, jak zmieniały się społeczeństwa.

Zniszczonego dziedzictwa nie da się odtworzyć.

Fanatyzm boi się pytań

Fundamentalizm religijny bardzo często przedstawia swoje działania jako obronę wiary. W rzeczywistości równie często jest to obrona jednej, obowiązującej interpretacji tej wiary.

Historia, archeologia i nauka nie są jego sprzymierzeńcami, ponieważ pokazują, że rzeczywistość jest bardziej złożona niż proste dogmaty.

Dlatego właśnie fanatyk bardziej boi się wolnego myślenia niż utraty bezcennych zabytków.

Bo zabytki można zburzyć.

Pytania pozostają.