Od Mojżesza do współczesnych fundamentalistów. Jak religia usprawiedliwia przemoc

Religie często przedstawiane są jako źródło moralności, pokoju i współczucia. Wierni słyszą o miłości bliźniego, przebaczeniu oraz zasadach mających prowadzić człowieka ku lepszemu życiu. Jednak obok tych ideałów istnieje również druga strona historii religii – znacznie mniej wygodna i znacznie rzadziej omawiana podczas kazań czy lekcji religii.

Święte księgi wielu religii zawierają opisy przemocy, wojen, prześladowań i masowych zabójstw. Szczególnie interesujące jest to, że działania te często nie są przedstawiane jako zło, lecz jako akty posłuszeństwa wobec Boga. To właśnie tutaj pojawia się jeden z najważniejszych problemów związanych z religijnym fundamentalizmem: przekonanie, że coś staje się moralne wyłącznie dlatego, że zostało przypisane boskiej woli.

Historie o złotym cielcu, Midianitach, Baalu i zdobyciu Jerycha pokazują mechanizm, który można odnaleźć nie tylko w starożytnych tekstach religijnych, ale również w działaniach współczesnych fanatyków różnych wyznań.

Złoty cielec – kara za niewłaściwą wiarę

Jednym z najbardziej znanych epizodów Starego Testamentu jest historia złotego cielca.

Podczas gdy Mojżesz przebywał na górze Synaj, Izraelici zaczęli oddawać cześć posągowi wykonanemu ze złota. W oczach autora biblijnego był to akt zdrady wobec Jahwe. Po powrocie Mojżesz wpada w gniew i wydaje polecenie ukarania winnych.

Według biblijnej relacji Lewici przechodzą przez obóz, zabijając własnych współplemieńców. Tekst podaje, że śmierć poniosło około trzech tysięcy ludzi.

Warto zastanowić się nad moralnym znaczeniem tej historii. Czy błędna wiara lub oddawanie czci niewłaściwemu bóstwu może usprawiedliwiać zabijanie ludzi? Dla współczesnych społeczeństw odpowiedź wydaje się oczywista. Jednak w narracji religijnej masakra zostaje przedstawiona jako słuszna kara za nieposłuszeństwo wobec Boga.

To pierwszy przykład sytuacji, w której religijna lojalność zostaje postawiona ponad ludzkim życiem.

Midianici – gdy eksterminacja staje się obowiązkiem

Jeszcze bardziej brutalny obraz odnajdujemy w opisie wojny przeciwko Midianitom.

Po zwycięskiej kampanii Izraelici przyprowadzają jeńców, kobiety i dzieci. Wydawałoby się, że wojna dobiegła końca. Tymczasem Mojżesz reaguje gniewem na fakt, że część pokonanych pozostawiono przy życiu.

Według Księgi Liczb wydaje polecenie zabicia wszystkich chłopców oraz kobiet, które wcześniej współżyły z mężczyznami.

Według relacji biblijnej oszczędzono jedynie dziewczęta.

Współcześnie taki czyn zostałby uznany za zbrodnię wojenną, czystkę etniczną lub ludobójstwo. Jednak w tekście religijnym działania te przedstawiane są jako wykonanie boskiego polecenia.

Nie jest to przypadek jednostkowy. To kolejny przykład sytuacji, w której autorytet religijny zostaje wykorzystany do usprawiedliwienia przemocy wobec całej grupy ludzi.

Baal – przeciwnik religijny jako wróg

W Biblii wielokrotnie pojawia się również konflikt pomiędzy wyznawcami Jahwe a czcicielami Baala.

Jednym z najbardziej znanych epizodów jest historia proroka Eliasza. Po spektakularnym pojedynku na górze Karmel kapłani Baala ponoszą porażkę. Można byłoby oczekiwać, że zwycięzca ograniczy się do przedstawienia swoich argumentów lub przekonania przeciwników.

Tak się jednak nie dzieje.

Według relacji biblijnej kapłani Baala zostają schwytani i zabici.

Historia ta pokazuje niebezpieczny mechanizm obecny w wielu systemach religijnych. Kiedy jedna grupa uznaje siebie za jedynego reprezentanta prawdy, przeciwnicy przestają być postrzegani jako ludzie o odmiennych poglądach. Zaczynają być traktowani jako wrogowie Boga, których należy usunąć.

To właśnie ten sposób myślenia przez stulecia napędzał prześladowania heretyków, innowierców i osób uznawanych za odstępców.

Jerycho – święta wojna i masakra mieszkańców

Jednym z najbardziej znanych wydarzeń Starego Testamentu jest zdobycie Jerycha.

Według opowieści Izraelici przez siedem dni okrążają miasto, po czym mury upadają dzięki boskiej interwencji. Dla wielu wierzących jest to historia o cudzie i triumfie wiary.

Znacznie rzadziej wspomina się o tym, co następuje później.

Miasto zostaje zdobyte, a mieszkańcy wymordowani.

Mężczyźni, kobiety, dzieci i starcy mają zostać zabici dlatego, że należą do społeczności uznanej za przeciwną ludowi wybranemu.

Współczesna etyka nie pozostawia wątpliwości, że zbiorowa odpowiedzialność i mordowanie cywilów są moralnie niedopuszczalne. Jednak w narracji religijnej wydarzenie to przedstawione zostaje jako zwycięstwo dobra nad złem.

To kolejny przykład, w którym przemoc nie tylko zostaje zaakceptowana, ale wręcz uznana za święty obowiązek.

Od starożytnych tekstów do współczesnego fundamentalizmu

Niektórzy wierzący twierdzą, że opisane wydarzenia należą do odległej przeszłości i nie mają związku ze współczesnością.

Problem polega jednak na tym, że mechanizm pozostaje ten sam.

Przez stulecia ludzie odwoływali się do religii, aby usprawiedliwiać wojny, prześladowania, dyskryminację i przemoc. Krucjaty, inkwizycja, polowania na heretyków czy prześladowania innowierców były możliwe właśnie dlatego, że sprawcy wierzyli, iż realizują wolę Boga.

Podobne zjawiska można obserwować również dzisiaj.

Fundamentaliści islamscy usprawiedliwiają terroryzm interpretacjami świętych tekstów. Chrześcijańscy ekstremiści próbują ograniczać prawa obywatelskie, powołując się na religię. Hinduistyczni nacjonaliści wykorzystują wierzenia do podsycania konfliktów społecznych. W różnych częściach świata można znaleźć grupy przekonane, że posiadają absolutną prawdę i dlatego mają prawo narzucać ją innym.

Zmieniają się religie, języki i symbole, ale schemat pozostaje taki sam.

Niebezpieczny wzorzec

Historie o złotym cielcu, Midianitach, Baalu i zdobyciu Jerycha pokazują wspólny mechanizm obecny w wielu religiach.

Religia staje się groźna wtedy, gdy:

• „Bóg chce” zastępuje pytanie „czy to jest moralne?”.
• posłuszeństwo staje się ważniejsze od sumienia,
• krytyczne myślenie zostaje uznane za grzech,
• przeciwnik religijny przestaje być człowiekiem, a staje się wrogiem Boga,
• przemoc zostaje przedstawiona jako cnota.

To właśnie ten sposób myślenia stanowi fundament religijnego fanatyzmu.

Gdy religia staje ponad człowiekiem

Krytyczna analiza świętych ksiąg nie jest atakiem na wolność religijną. Jest próbą zrozumienia, jak idee uznawane za absolutnie święte mogą prowadzić do usprawiedliwiania działań, które w każdej innej sytuacji zostałyby uznane za niemoralne.

Historie o złotym cielcu, Midianitach, Baalu i Jerycho nie są jedynie opowieściami z odległej przeszłości. Pokazują mechanizm, który wielokrotnie powracał w dziejach ludzkości: przekonanie, że cel religijny jest ważniejszy od ludzkiego życia.

Społeczeństwo oparte na wolności, prawach człowieka i racjonalnej debacie musi opierać moralność nie na ślepym posłuszeństwie wobec autorytetu, lecz na empatii, odpowiedzialności i krytycznym myśleniu. Historia pokazuje bowiem, że człowiek przekonany o tym, iż działa w imieniu Boga, potrafi usprawiedliwić rzeczy, których sam nigdy nie zaakceptowałby w zwykłych okolicznościach.