Preegzystencja duszy: herezja czy zapomniana część historii chrześcijaństwa?

Czy człowiek istniał, zanim się urodził? To pytanie od wieków powraca zarówno w filozofii, jak i religii. Dla wielu wierzących jest ono niewygodne, ponieważ prowadzi do kolejnego: dlaczego współczesne chrześcijaństwo praktycznie nie rozmawia o preegzystencji duszy, skoro podobne idee pojawiały się u części pierwszych chrześcijańskich myślicieli?

To temat, który wymaga oddzielenia faktów od interpretacji. W debacie publicznej często miesza się historię, teologię i naukę, a efekt końcowy bardziej przypomina manifest niż rzetelną analizę. Tymczasem rzeczywistość okazuje się znacznie ciekawsza.

Biblia pozostawia więcej pytań, niż udziela odpowiedzi

Zwolennicy preegzystencji duszy najczęściej przywołują dwa fragmenty Biblii.

Pierwszy pochodzi z Księgi Jeremiasza (1,5):

„Zanim ukształtowałem cię w łonie matki, znałem cię…”

Drugi znajduje się w Księdze Koheleta (12,7):

„…duch wróci do Boga, który go dał.”

Czy są to dowody na istnienie duszy przed narodzeniem?

Nie. Są to teksty, które od stuleci podlegają interpretacji. Tradycyjna egzegeza chrześcijańska uznaje pierwszy z nich za wyraz Bożej wszechwiedzy i wcześniejszego wybrania proroka, a nie opis życia przed narodzinami. Podobnie słowo „wróci” z Koheleta większość biblistów odczytuje jako powrót życia do jego Stwórcy, a nie jako potwierdzenie wcześniejszego istnienia duszy.

Jednocześnie trudno nie zauważyć, że teksty te pozostawiają przestrzeń do filozoficznych pytań. Problem polega na tym, że przez stulecia dyskusja została praktycznie zamknięta.

Orygenes – myśliciel, którego idee podzieliły chrześcijaństwo

Jedną z najważniejszych postaci w historii tej debaty był Orygenes z Aleksandrii (ok. 185–253). Był jednym z najwybitniejszych teologów pierwszych wieków chrześcijaństwa, autorem ogromnej liczby komentarzy biblijnych i dzieł filozoficznych.

W swoich rozważaniach dopuszczał możliwość preegzystencji dusz. Nie była to teoria wynikająca z fantazji, lecz próba odpowiedzi na pytanie o sprawiedliwość Boga wobec nierówności, z jakimi ludzie rodzą się na świecie.

Nie oznacza to jednak, że całość jego poglądów została przyjęta przez Kościół. Wręcz przeciwnie.

Rok 553 – moment przełomowy

W 553 roku odbył się II Sobór Konstantynopolitański, zwołany przez cesarza Justyniana I. Sobór miał przede wszystkim rozwiązać spory chrystologiczne i umocnić jedność cesarstwa, jednak w jego otoczeniu znalazły się również potępienia poglądów przypisywanych Orygenesowi.

Wśród nich znalazła się także doktryna preegzystencji dusz, która została uznana za niezgodną z oficjalnym nauczaniem Kościoła.

To właśnie od tego momentu pogląd ten praktycznie znika z głównego nurtu chrześcijaństwa.

Warto jednak zachować precyzję.

Nie można uczciwie powiedzieć, że sobór „udowodnił fałszywość” tej koncepcji. Sobór był zgromadzeniem kościelnym podejmującym decyzje doktrynalne. Oznacza to, że rozstrzygnięcie miało charakter teologiczny i instytucjonalny, a nie naukowy.

Religia i polityka – trudny sojusz

Historia Kościoła pokazuje, że decyzje doktrynalne bardzo często zapadały równolegle z decyzjami politycznymi.

Cesarz Justynian traktował jedność religijną jako narzędzie stabilizacji ogromnego imperium. W takich warunkach spory teologiczne stawały się jednocześnie sporami o władzę.

Nie oznacza to automatycznie, że każda decyzja soboru była wyłącznie polityczna. Oznacza jednak, że doktryna rozwijała się w ścisłym związku z interesami instytucji, a nie wyłącznie w wyniku spokojnej debaty filozoficznej.

To ważne przypomnienie dla wszystkich, którzy utożsamiają historię religii z historią czystego poszukiwania prawdy.

Dlaczego niczego nie pamiętamy?

Najmocniejszym argumentem przeciwko preegzystencji wydaje się brak wspomnień sprzed narodzin.

Jednak neurobiologia pokazuje coś ciekawego.

Praktycznie żaden człowiek nie pamięta własnych narodzin ani pierwszych dwóch–trzech lat życia. Zjawisko to nosi nazwę amnezji dziecięcej.

Powód jest biologiczny.

Hipokamp, odpowiedzialny za utrwalanie pamięci epizodycznej, rozwija się stopniowo. Również kora przedczołowa oraz zdolności językowe, które pomagają organizować wspomnienia, osiągają dojrzałość dopiero po kilku latach życia.

Brak wspomnień z okresu niemowlęcego nie oznacza przecież, że wtedy nie istnieliśmy.

To ważne rozróżnienie:

pamięć nie jest dowodem istnienia. Jest jedynie zapisem tego, co mózg potrafił utrwalić.

Einstein nie dowodził istnienia duszy

W dyskusjach często pojawia się Albert Einstein.

Po śmierci swojego przyjaciela Michele Besso, w marcu 1955 roku, napisał słynny list, w którym stwierdził, że dla ludzi rozumiejących fizykę rozróżnienie między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością jest jedynie „uporczywą iluzją”.

To autentyczny cytat.

Problem polega na tym, że bardzo często jest on nadużywany.

Einstein nigdy nie twierdził, że teoria względności dowodzi istnienia duszy ani życia po śmierci.

Jego słowa dotyczą natury czasu w fizyce, a nie chrześcijańskiej antropologii.

Nauka również nie rozstrzyga tego sporu

Podobnie wygląda sytuacja z mechaniką kwantową, zasadą zachowania energii czy tzw. paradoksem informacji w czarnych dziurach.

To prawda, że współczesna fizyka zakłada zachowanie informacji w znacznie większym stopniu, niż przypuszczano jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Stephen Hawking w 2004 roku przyznał, że wcześniejsze poglądy dotyczące utraty informacji w czarnych dziurach wymagały korekty.

Nie oznacza to jednak, że fizyka potwierdza istnienie duszy.

Takiego wniosku nauka po prostu nie formułuje.

Można jedynie powiedzieć, że współczesna fizyka pozostawia znacznie więcej pytań dotyczących natury rzeczywistości, niż wydawało się jeszcze sto lat temu.

Największy problem religii nie dotyczy duszy

Najciekawsze w całej tej historii nie jest to, czy dusza istnieje przed narodzeniem.

Najciekawsze jest to, że instytucjonalne religie bardzo często przedstawiają własne interpretacje jako jedyne dopuszczalne odpowiedzi, mimo że same teksty religijne pozostawiają znacznie więcej miejsca na dyskusję.

Historia Orygenesa pokazuje, że chrześcijaństwo pierwszych wieków było znacznie bardziej różnorodne, niż sugeruje współczesna katecheza.

Nie wszystkie idee przetrwały. Niektóre odrzucono z powodów teologicznych, inne również z powodów politycznych i organizacyjnych. To naturalne w historii każdej dużej instytucji.

Problem zaczyna się wtedy, gdy późniejsze decyzje przedstawia się jako oczywiste i niepodlegające żadnej debacie.

Największe przemilczenie chrześcijaństwa

Historia preegzystencji duszy nie dowodzi, że Kościół „ukrył prawdę”. Pokazuje jednak coś równie istotnego – że instytucje religijne od wieków decydowały o tym, które pytania wolno zadawać, a które należy przemilczeć.

Nie jest przypadkiem, że w historii chrześcijaństwa wielokrotnie zwyciężały interpretacje najlepiej służące budowaniu jednolitej doktryny i wzmacnianiu autorytetu instytucji. Dla organizacji zarządzającej milionami wiernych spójność nauczania bywa równie ważna jak poszukiwanie prawdy.

Dlatego warto odróżniać wiarę od instytucji religijnej. Wiara jest osobistym przekonaniem. Instytucja natomiast tworzy system zasad, określa granice dopuszczalnych poglądów i decyduje, które idee uznać za ortodoksję, a które za herezję.

To właśnie dlatego pytania o naturę duszy, świadomości czy początek ludzkiego istnienia nie powinny być zamykane autorytetem żadnej organizacji – ani religijnej, ani politycznej. W świecie opartym na wolności myślenia odpowiedzi powinny wynikać z uczciwej debaty, badań i argumentów, a nie z decyzji podjętych przez sobory sprzed niemal półtora tysiąca lat.