Religia jako placebo? Dlaczego dobre samopoczucie nie jest dowodem na prawdziwość wiary

Religijne instytucje od wieków przedstawiają wiarę jako źródło ukojenia, nadziei i psychicznego bezpieczeństwa. Wierni często podkreślają, że modlitwa pomaga im przetrwać trudne chwile, zmniejsza lęk i daje poczucie sensu. Jednak pojawia się zasadnicze pytanie: czy fakt, że jakieś przekonanie poprawia samopoczucie, oznacza automatycznie, że jest prawdziwe?

Z perspektywy racjonalizmu odpowiedź brzmi: nie.

Dobre samopoczucie nie jest dowodem

Ludzie mogą odczuwać ulgę dzięki bardzo różnym przekonaniom. Historia zna niezliczone przykłady idei, które dawały poczucie bezpieczeństwa, mimo że nie miały związku z rzeczywistością.

Jeżeli ktoś czuje się spokojniejszy dzięki wierze w opatrzność, nie oznacza to jeszcze, że taka opatrzność rzeczywiście istnieje. Podobnie jak poprawa nastroju po zastosowaniu nieskutecznej terapii nie dowodzi skuteczności samej metody.

To właśnie dlatego współczesna nauka rozróżnia subiektywne odczucia od obiektywnej rzeczywistości.

Efekt placebo a religia

Medycyna od dawna zna zjawisko placebo.

Pacjent może poczuć się lepiej po przyjęciu preparatu niezawierającego żadnej substancji czynnej. Nie dzieje się tak dlatego, że tabletka posiada właściwości lecznicze, lecz dlatego, że organizm reaguje na oczekiwania, nadzieję i przekonanie o skuteczności leczenia.

Podobny mechanizm może częściowo tłumaczyć niektóre korzyści przypisywane religii.

Jeżeli człowiek wierzy, że ktoś nad nim czuwa, że jego cierpienie ma sens i że po śmierci czeka go nagroda, może doświadczać mniejszego poziomu stresu oraz większego poczucia bezpieczeństwa.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że przedmiot tych przekonań istnieje.

Dlaczego religia bywa psychologicznie skuteczna?

Religia oferuje kilka elementów, które mogą działać uspokajająco:

• gotowe odpowiedzi na trudne pytania,
• poczucie przynależności do wspólnoty,
• obietnicę sprawiedliwości po śmierci,
• przekonanie o istnieniu wyższego planu,
• rytuały zmniejszające niepewność.

Wszystkie te elementy mogą obniżać poziom lęku.

Jednocześnie trudno nie zauważyć, że religia bardzo często sama tworzy problemy, które następnie oferuje rozwiązać.

Religia jako źródło stresu

Obrońcy religii często podkreślają jej funkcję pocieszającą, pomijając fakt, że wiele systemów religijnych przez stulecia budowało swoją pozycję na wywoływaniu strachu.

Mowa między innymi o:

• lęku przed piekłem,
• lęku przed grzechem,
• lęku przed karą boską,
• lęku przed potępieniem,
• lęku przed odrzuceniem przez wspólnotę.

Trudno uznać za przypadek, że instytucje religijne najpierw przekonują ludzi o ich moralnej niedoskonałości, a następnie oferują środki mające tę niedoskonałość usuwać.

W tym sensie religia przypomina mechanizm tworzący zależność psychologiczną.

Wszystkie religie działają podobnie

Warto zauważyć jeszcze jeden fakt.

Korzyści psychologiczne deklarują wyznawcy praktycznie wszystkich religii świata.

Chrześcijanie twierdzą, że pokój daje im Jezus.

Muzułmanie wskazują na Allaha.

Hinduiści odwołują się do własnych tradycji duchowych.

Buddyści do swoich praktyk medytacyjnych.

Jeżeli podobne efekty występują w tak różnych systemach wierzeń, trudno uznać je za dowód prawdziwości któregoś z nich.

Znacznie bardziej prawdopodobne wydaje się wyjaśnienie psychologiczne niż nadprzyrodzone.

Czy religia została wymyślona przez polityków i kapłanów?

Popularna jest teza, że religie powstały jako narzędzia kontroli społecznej.

Nie sposób zaprzeczyć, że przez wieki były wykorzystywane przez monarchów, dyktatorów, polityków oraz hierarchów religijnych do utrwalania własnej pozycji.

W historii nie brak przykładów, gdy religijne autorytety wspierały:

• niewolnictwo,
• monarchie absolutne,
• prześladowania heretyków,
• dyskryminację kobiet,
• prześladowania osób LGBT,
• nacjonalizm,
• autorytarne systemy polityczne.

Jednak nawet jeśli religia była wykorzystywana przez elity, nie wyjaśnia to jeszcze, dlaczego miliony ludzi dobrowolnie przyjmowały takie przekonania.

Ewolucyjne źródła wiary

Znacznie ciekawsze wydaje się pytanie, dlaczego ludzki umysł jest podatny na religijne narracje.

Możliwe, że nasi przodkowie odnosili pewne korzyści z przyjmowania przekonań o istnieniu niewidzialnych sprawców zdarzeń.

Lepiej było błędnie uznać szelest w krzakach za obecność drapieżnika niż zignorować realne zagrożenie.

Takie mechanizmy mogły sprzyjać powstawaniu przekonań o duchach, bogach i siłach nadprzyrodzonych.

Niektórzy badacze wskazywali również na możliwe związki doświadczeń religijnych z określonymi procesami neurologicznymi. W przestrzeni publicznej pojawiają się nazwiska takie jak Michael Shermer czy Michael Persinger, którzy analizowali biologiczne i psychologiczne źródła religijnych przeżyć.

Pytanie, którego religia nie rozwiązuje

Religijna odpowiedź brzmi zazwyczaj: ludzie wierzą, ponieważ istnieje Bóg.

Jednak taka odpowiedź zakłada prawdziwość tego, co dopiero należałoby udowodnić.

Z perspektywy krytycznego myślenia bardziej interesujące jest pytanie:

Dlaczego ludzki mózg jest skłonny do tworzenia i podtrzymywania przekonań religijnych nawet wtedy, gdy brakuje dowodów na ich prawdziwość?

To pytanie pozostaje jednym z najciekawszych zagadnień współczesnej psychologii, neuronauki i biologii ewolucyjnej.

Religia, autorytaryzm i współczesna polityka

Współcześnie problem nie ogranicza się wyłącznie do kwestii indywidualnej wiary.

W wielu krajach świata obserwujemy próby wykorzystywania religii do budowania konserwatywnego autorytaryzmu.

Religijna retoryka bywa używana do:

• ograniczania praw kobiet,
• podważania praw osób LGBT,
• zwalczania świeckości państwa,
• wzmacniania nacjonalizmu,
• tłumienia krytyki instytucji religijnych.

To właśnie tutaj pojawia się największe zagrożenie.

Prywatna wiara jest osobistym wyborem człowieka. Problem zaczyna się wtedy, gdy religijne przekonania stają się narzędziem wpływu politycznego, ograniczania wolności obywatelskich i podporządkowywania społeczeństwa ideologii uznawanej za świętą oraz niepodlegającą krytyce.

Religia może przynosić niektórym ludziom poczucie komfortu psychicznego. Może pomagać radzić sobie z niepewnością, śmiercią czy cierpieniem.

Nie jest to jednak dowód na prawdziwość religijnych twierdzeń.

Tak samo jak skuteczność placebo nie dowodzi skuteczności substancji, której w rzeczywistości nie ma.

Dla racjonalnego społeczeństwa kluczowe pozostaje rozróżnienie między tym, co daje pocieszenie, a tym, co jest zgodne z rzeczywistością.

Bo historia pokazuje, że przekonania mogą być bardzo kojące, a jednocześnie całkowicie błędne. A gdy takie przekonania zostają połączone z polityczną władzą, religijnym fanatyzmem i konserwatywnym autorytaryzmem, ich skutki wykraczają daleko poza sferę prywatnej wiary.