Religia miłości czy historia przemocy? Chrześcijaństwo i celebracja przemocy

Przez stulecia chrześcijaństwo przedstawiano jako religię miłości, przebaczenia i współczucia. Kościoły na całym świecie głoszą moralność opartą na miłości bliźniego, pokorze i pokoju. Problem polega jednak na tym, że historia Europy i świata bardzo często pokazuje zupełnie inny obraz — obraz religii uwikłanej w wojny, prześladowania, tortury i masowe mordy.

To właśnie ten historyczny paradoks staje się jednym z największych problemów współczesnej debaty o religii. Jak pogodzić opowieść o „religii miłości” z tysiącami lat przemocy dokonywanej w imię Boga?

Od prześladowanych do prześladowców

Chrześcijaństwo bardzo często buduje swoją tożsamość wokół narracji o pierwszych męczennikach. W kulturze religijnej utrwalił się obraz chrześcijan rzucanych lwom przez okrutnych Rzymian, palonych na stosach i masowo zabijanych przez cesarstwo.

Rzeczywistość historyczna okazuje się jednak znacznie bardziej złożona. Przez pierwsze trzy stulecia po śmierci Jezusa prześladowania chrześcijan miały charakter raczej okresowy niż permanentny. Cesarstwo Rzymskie przez większość czasu nie prowadziło systematycznej eksterminacji chrześcijan. Represje pojawiały się głównie lokalnie i najczęściej wynikały z politycznego lęku przed grupą odrzucającą kult cesarza oraz religijną lojalność wobec państwa.

Historycy do dziś dyskutują nad dokładną liczbą ofiar, ale współczesne badania sugerują, że mogło chodzić o kilka tysięcy osób rozłożonych na około 300 lat.

Paradoks historii polega jednak na tym, że gdy chrześcijaństwo zdobyło władzę polityczną, bardzo szybko samo zaczęło stosować mechanizmy represji wobec innych.

Po edykcie mediolańskim z 313 roku, a szczególnie po uznaniu chrześcijaństwa za religię państwową przez cesarza Teodozjusza I, sytuacja całkowicie się odwróciła. Dawna religia prześladowana zaczęła prześladować innych.

Zamykano świątynie pogańskie, niszczono dawne miejsca kultu, palono biblioteki, zakazywano „heretyckich” poglądów i prowadzono brutalne walki między samymi chrześcijanami.

Wojny chrześcijan przeciw chrześcijanom

Najbardziej szokującym elementem historii chrześcijaństwa pozostaje fakt, że ogromna część przemocy nie była skierowana przeciwko „niewiernym”, lecz przeciwko innym chrześcijanom.

Katolicy mordowali protestantów. Protestanci mordowali katolików. Prawosławni walczyli z innymi odłamami chrześcijaństwa. Każda strona była przekonana, że reprezentuje „prawdziwego Boga” i „właściwą interpretację” wiary.

Jednym z najbardziej brutalnych symboli religijnego fanatyzmu była słynna noc św. Bartłomieja we Francji.

W nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 roku w Paryżu rozpoczęła się masakra francuskich protestantów — hugenotów. Mordy szybko rozlały się na kolejne miasta. W ciągu krótkiego czasu zabito od kilku do nawet kilkunastu tysięcy ludzi.

Ofiary były torturowane, wyrzucane przez okna, ćwiartowane i topione w Sekwanie. Zabijano całe rodziny wyłącznie dlatego, że należały do innego odłamu tej samej religii.

Najbardziej absurdalne jest to, że obie strony wierzyły przecież w tego samego Chrystusa. Obie modliły się do tego samego Boga. Obie odwoływały się do Biblii i przykazania miłości bliźniego.

Różniły je kwestie teologiczne dotyczące zbawienia, autorytetu Kościoła czy znaczenia dobrych uczynków.

Dla religijnego fanatyzmu okazało się to wystarczającym powodem do rzezi.

Watykan i celebracja przemocy

Szczególnie kontrowersyjna pozostaje reakcja Watykanu na wydarzenia we Francji.

Po otrzymaniu wiadomości o masakrze papież Grzegorz XIII miał zlecić uroczyste nabożeństwa dziękczynne. W Watykanie wybito nawet pamiątkowy medal upamiętniający wydarzenie, a malarz Giorgio Vasari stworzył freski przedstawiające zabijanie hugenotów.

To jeden z najmocniejszych historycznych symboli religijnej hipokryzji.

Instytucja głosząca miłość, przebaczenie i świętość życia potrafiła jednocześnie celebrować śmierć ludzi uznanych za „błędnych” chrześcijan.

I nie był to wyjątek.

Podobne mechanizmy pojawiały się podczas inkwizycji, polowań na heretyków, wypraw krzyżowych czy wojen religijnych w Europie. Religia bardzo często stawała się nie tylko narzędziem duchowym, ale również politycznym instrumentem kontroli społeczeństw.

„Jedyna prawda” jako źródło przemocy

Historia religii pokazuje jeszcze jeden niezwykle ważny mechanizm — związek między przekonaniem o posiadaniu absolutnej prawdy a skłonnością do przemocy.

Religie politeistyczne starożytności, mimo swoich brutalnych elementów, często były bardziej elastyczne wobec innych wierzeń. Rzymianie potrafili przejmować obce bóstwa i włączać je do własnego panteonu. Egipcjanie czy Grecy mogli współistnieć z wieloma kultami jednocześnie.

Monoteizm działał inaczej.

Jeżeli istnieje tylko jeden prawdziwy Bóg, jedna prawdziwa religia i jedna prawdziwa droga zbawienia, wtedy każdy przeciwnik staje się nie tylko „innym”, ale również zagrożeniem dla boskiego porządku.

Właśnie dlatego religie monoteistyczne tak często tworzyły podział na „wiernych” i „wrogów Boga”.

Historia pokazuje, że przekonanie o posiadaniu absolutnej prawdy potrafiło usprawiedliwiać niemal wszystko — od cenzury i prześladowań aż po wojny i masowe mordy.

Religia i moralność — trudne pytania współczesności

Współcześnie Kościoły bardzo chętnie przedstawiają religię jako fundament moralności cywilizacji. Coraz więcej ludzi zadaje jednak pytanie: skoro religia miała uczynić świat bardziej moralnym, dlaczego historia chrześcijaństwa tak często wyglądała odwrotnie?

Oczywiście nie oznacza to, że wszyscy wierzący byli lub są fanatykami. Historia zna także chrześcijan walczących o prawa człowieka, pomagających biednym czy sprzeciwiających się przemocy.

Problem polega jednak na czymś innym.

Instytucje religijne przez wieki potrafiły jednocześnie głosić miłość i usprawiedliwiać przemoc. Potrafiły mówić o pokoju, a równocześnie wspierać wojny. Potrafiły nauczać o godności człowieka, jednocześnie odbierając ją „heretykom”, innowiercom czy przeciwnikom politycznym.

To właśnie dlatego historia religii powinna być analizowana nie przez pryzmat mitów i propagandowych opowieści, lecz przez fakty historyczne.

Bo gdy religia zaczyna być przekonana, że reprezentuje absolutne dobro i jedyną prawdę, bardzo łatwo przestaje widzieć człowieka po drugiej stronie.