Rosja: religia strachu. Egzorcyzmy jako narzędzie społecznej kontroli
W Rosji rozwija się zjawisko określane przez badaczy jako swoista „gospodarka egzorcyzmów”. Według analiz ekspertów wojna w Ukrainie oraz narastające napięcia społeczne doprowadziły do gwałtownego wzrostu popularności osób zajmujących się „wypędzaniem demonów”, uzdrawianiem i religijnymi rytuałami mającymi rzekomo chronić ludzi przed złem.
Jak opisują badacze, wielu mieszkańców kraju potrafi przejechać nawet 400 kilometrów, aby zapłacić od 10 do 20 tysięcy rubli (około 500–1000 zł) za samą wstępną konsultację mającą ustalić, czy dana osoba jest „opętana”. Zjawisko analizuje m.in. Pavel Nosachev z Uniwersytetu HSE w Moskwie, który wskazuje na rosnące napięcie emocjonalne i społeczne w kraju.
Korzenie tego trendu mają sięgać końcówki ZSRR, kiedy po dekadach represji odrodził się rosyjski Kościół prawosławny. W tym samym czasie ogromną popularność zdobyli telewizyjni hipnotyzerzy i samozwańczy uzdrowiciele, tacy jak Anatolij Kaszpirowski, którzy na strachu i niepewności budowali wpływy oraz fortuny.
Zdaniem ekspertów dzisiejszy biznes związany z „wypędzaniem demonów” pełni funkcję psychologicznej tarczy wobec lęku i poczucia zagrożenia. Mechanizm ten miał być widoczny również po zamachach z 11 września 2001 roku, kiedy na całym świecie wzrosła sprzedaż Biblii oraz frekwencja w świątyniach.
Szczególnie symboliczne jest jednak to, co wydarzyło się w 2022 roku. Rosyjski Kościół Prawosławny miał wtedy określić Władimira Putina mianem „głównego egzorcysty”. Stało się to po tym, jak Kreml zaczął mówić o konieczności „desatanizacji Ukrainy”.
Badacze zwracają uwagę, że tego typu narracje pozwalają przedstawić polityczne i militarne konflikty jako walkę dobra ze złem. W praktyce religijna symbolika staje się więc elementem propagandy i sposobem mobilizowania społeczeństwa wokół wizji zagrożenia zewnętrznego.
W efekcie społeczeństwo coraz mocniej funkcjonuje w atmosferze strachu, teorii spiskowych i mistycznych wyjaśnień rzeczywistości. To pokazuje, jak łatwo religijne emocje mogą zostać połączone z polityką, wojną i społeczną manipulacją.
